निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्रः क्षितीश्वरम् । गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः
विश्वामित्र नगराबाहेर जाऊन, जात असलेल्या राजाजवळ आला आणि कठोर शब्दांत त्याला म्हणाला.
दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप । नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम्
राजा, दक्षिणेसाठी मला सुवर्ण दे आणि मग जा; किंवा 'मी देणार नाही' असे सांग, कारण मी सुवर्ण सोडले आहे.
राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्धृति वर्तते । दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम्
जर अजूनही लोभ असेल तर संपूर्ण राज्य घे; राजन, दिले असे वाटत असेल तर, जे वचन दिलेस ते पूर्ण कर.
एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः । प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत्
गाधेय असे बोलत असताना, राजा हरिश्चंद्र दुःखी मनाने वाकला, हात जोडून त्याने असे उत्तर दिले.
हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनम् हरिश्चन्द्र उवाच - अदत्त्वा ते हिरण्यं वै न करिष्यामि भोजनम् । प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ठ विषादं त्यज सुव्रत
हरिश्चंद्र म्हणाला — मी तुला सोनं दिल्याशिवाय काहीच खाणार नाही, हे माझं वचन आहे, हे श्रेष्ठ ऋषी. म्हणून चिंता सोड.
सूर्यवंशसमुद्भूतः क्षत्रियोऽहं महीपतिः । राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाञ्छितदो नृषु
मी सूर्यवंशात जन्मलेला क्षत्रिय राजा आहे. राजसूय यज्ञ करणारा आणि लोकांना प्रिय असलेला मीच तो आहे.
कथं करोमि नाकारं स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया । अवश्यमेव दातव्यमृणं ते द्विजसत्तम
मी तुझ्याकडून काही घेतलं आहे, मग मी वचन मोडू कसा? हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुझं देणं मला नक्की फेडायचंच आहे.
स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्णं मनसेप्सितम् । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यहं धनम्
तू निर्धास्त रहा. तुला हवं तसं सोनं मी देईन. थोडा वेळ थांब, मी धन मिळवतो आणि लगेच देतो.
विश्वामित्र उवाच - कुतस्ते भविता राजन् धनप्राप्तिरतः परम् । गतं राज्यं तथा कोशो बलं चैवार्थसाधनम्
विश्वामित्र म्हणाले — राजन, आता तुला धन कुठून मिळणार? तुझं राज्य गेलं, तुझा खजिना आणि संपत्ती मिळवायचे मार्गही गेले.
वृथाशा ते महीपाल धनार्थे किं करोम्यहम् । निर्धनं त्वां च लोभेन पीडयामि कथं नृप
राजा, तुला धन मिळेल अशी आशा व्यर्थ आहे. मी काय करू? मी लोभापोटी तुझ्यासारख्या गरीबाला त्रास कसा देऊ?
तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साम्प्रतम् । त्यक्त्वाऽऽशां महतीं कामं गच्छाम्यहमतः परम्
म्हणून, राजन, आता स्पष्टपणे सांग की तू देणार नाहीस. मी माझी मोठी आशा सोडतो आणि इथून निघून जातो.
यथेष्टं व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमन्वितः । सुवर्णं नास्ति किं तुभ्यं ददामीति वदाधुना
राजेंद्र, तू तुझ्या पत्नी आणि मुलासह जसा हवे तसा जा. तुझ्याकडे सोनं नसेल, तर आता तसेच सांग.
गच्छन्वाक्यमिदं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपतिः । प्रत्युवाच मुनिं ब्रह्मन् धैर्यं कुरु ददाम्यहम्
ब्राह्मणाची ही वचने ऐकून, राजा त्याला म्हणाला — धीर धर, मी तुला नक्की देईन.
मम देहोऽस्ति भार्यायाः पुरस्य च ह्यनामयः । क्रीत्वा देहं तु तं नूनमृणं दास्यामि ते द्विज
माझं शरीर, माझी पत्नी आणि माझा मुलगा — हे तिघंही सुखरूप आहेत. त्यातील कुणाला विकून मी तुझं देणं नक्की फेडीन, हे ब्राह्मण.
ग्राहकं पश्य विप्रेन्द्र वाराणस्यां पुरि प्रभो । दासभावं गमिष्यामि सदारोऽहं सपुत्रकः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वारणसी नगरीत एक खरेदीदार आहे. मी माझ्या पत्नी आणि मुलासह तिथे जाऊन दास होईन.
गृहाण काञ्चनं पूर्णं सार्धं भारद्वयं मुने । मौल्येन दत्त्वा सर्वान्नः सन्तुष्टो भव भूधर
हे मुनी, दोन ओझ्यांसह पूर्ण सोनं घे. मी सर्व काही योग्य किमतीने देतोय, तू समाधानी रहा.
इति ब्रुवञ्जगामाथ सह पत्न्या सुतान्वितः । उमया कान्तया सार्धं यत्रास्ते शङ्करः स्वयम्
असं म्हणून, तो आपल्या पत्नी आणि मुलासह, प्रिय उमेसह जिथे शंकर स्वतः वास करतो तिथे गेला.
तां दृष्ट्वा च पुरीं रम्यां मनसो ह्लादकारिणीम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरीं पश्यन्सुवर्चसम्
ती रम्य नगरी पाहून, मनाला आनंद देणारी, तो म्हणाला — ही सुंदर नगरी पाहून मी धन्य झालो.
ततो भागीरथीं प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम् । देवार्चनं च निर्वर्त्य कृतवान् दिग्विलोकनम्
नंतर भागीरथीला जाऊन, स्नान करून, देवांना तर्पण केलं. देवांची पूजा करून, सर्व दिशांना पाहिलं.
प्रविश्य वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणेः परिग्रहः
पृथ्वीचा राजा दिव्य वारणसी नगरीत शिरला आणि मनात म्हणाला — ही नगरी माणसांसाठी नाही, ती शूलधारी शंकराची आहे.
जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्या समाकुलः । पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा
दुःखाने व्याकुळ झालेला तो पत्नीसमवेत पायी गेला. नगरीत शिरल्यावर, त्या राजाला थोडं धैर्य मिळालं.
ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्
तेथे त्याने दक्षिणा मागणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण पाहिला. तो जवळ येताना पाहून हरिश्चंद्र विनयाने नम्र झाला.
प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् । इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्नी मुने मम
हरिश्चंद्राने दोन्ही हात जोडून त्या महान ऋषींना म्हणाले, "माझे प्राण, हा माझा मुलगा आणि माझी प्रिय पत्नी, हे सर्व तुमच्या समोर आहेत, मुनीराज."
येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम । यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि
"द्विजश्रेष्ठा, तुम्हाला जे काही हवे आहे ते आजच उशीर न करता घ्या. आणि अजून काही आम्ही करावयाचे असेल, तर तेही मला सांगा."
विश्वामित्र उवाच - पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा । पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि
विश्वामित्र म्हणाले, "राजन, महिना पूर्ण झाला आहे, तुझ्या कल्याणासाठी मी माझी दक्षिणा मागतो. आधी तूच वचन दिले होते, ते आठवत असेल तर."
राजोवाच - ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल । तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम्
राजा म्हणाला, "ब्राह्मणदेवा, ज्ञान आणि तपाच्या बळावर अजून महिना पूर्ण झालेला नाही; एक दिवस आणि अर्धा दिवस उरला आहे. तोपर्यंत थांबा, त्यापुढे काहीच नको."
विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि
विश्वामित्र म्हणाले, "ठीक आहे, महराजा. मी पुन्हा येईन. पण आज दिले नाहीस तर तुला शाप देईन."
इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा । कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता
असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला. राजा तेव्हा विचार करू लागला, "मी वचन दिलेली दक्षिणा त्याला कशी देऊ?"
कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत्
"माझे श्रीमंत मित्र आता कुठे आहेत? माझे धन या वेळी कुठे आहे? मला काहीही मागणे निषिद्ध आहे; मग मी कसे मागू?"
राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् । यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम्
"राजांसाठी तीन प्रकारची उपजीविका धर्मशास्त्रात सांगितली आहेत. मी जर दक्षिणा न देता प्राण सोडले—"