सूत उवाच इति सर्वं समाख्यातमुर्वशीचरितं महत् । वेदे विस्तरितं चैतत्संक्षेपात्कथितं मया
सूतम्हणाला: या प्रकारे उर्वशीची मोठी कथा पूर्ण सांगितली. ही कथा वेदांत विस्ताराने आली आहे, ती मी तुम्हाला थोडक्यात सांगितली.
व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम् सूत उवाच दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः
सूतम्हणाला: तिचे काळ्या, मदमस्त डोळ्यांनी पाहून व्यास विचारात पडला—'मी काय करू? ही देवकन्या, ही अप्सरा माझ्यासाठी योग्य नाही.'
एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः । भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्
अशा विचारात असलेला व्यास पाहून ती अप्सरा घाबरली, की तो कुठे शाप देईल काय!
सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्
मग ती घाबरून, पोपटिणीचे रूप घेऊन तिथून निघून गेली; कृष्ण तिला पक्ष्याच्या रूपात पाहून आश्चर्यचकित झाला.
कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः । मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः
फक्त तिचे दर्शन होताच व्यासाच्या अंगात कामभावना जागी झाली; त्याचे मन फारच चकित झाले आणि तो पूर्णपणे आश्चर्यचकित झाला.
स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः । न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः
पण त्या ऋषीने मोठ्या धैर्याने आपले मन आवरायचा प्रयत्न केला; तरीही व्यासाचे मन हाताबाहेर गेले आणि त्याला ते आवरता आले नाही.
बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः । भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः
घृताचीमुळे मोहित झालेले मन व्यास वारंवार आवरायचा प्रयत्न करत होता; पण नशिबामुळे, अमाप तेज असलेल्या व्यासाला ते जमत नव्हते.
मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्
तो ऋषी अग्नी उत्पन्न करण्यासाठी अरणी घासत असताना, अचानक त्याचे वीर्य तिथेच जंगलात पडले.
सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च । तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः
त्या घडलेल्या प्रकाराची काहीच चिंता न करता, तो अरणी घासत राहिला; त्यातून व्यासाच्या रूपासारखा मोहक पुत्र, शुक, जन्मास आला.
विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः । यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्
त्या अरणीतून जन्मलेला तो बालक सर्वांना आश्चर्यचकित करणारा होता; जसा यज्ञात समिधेने तेजस्वी अग्नी प्रकटतो, तसा तो उजळून निघाला.
व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः । किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै
व्यासाने आपला पुत्र पाहून मोठे आश्चर्य वाटले; 'हे काय?' असे मनात येऊन त्याला शिवाने दिलेला वर आठवला.
तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः । द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा
शुक जरी अरणीतून जन्मलेला असला, तरी तो तेजस्वी स्वरूपाचा होता; आपल्या तेजाने तो दुसऱ्या अग्नीप्रमाणे प्रखरतेने झळकत होता.
विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् । दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम्
मग व्यासाने आपल्या आनंदी पुत्राकडे पाहिले, जो दिव्य तेजाने युक्त होता; तो जणू दुसरा गृह्याग्नीच भासत होता.
गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा । पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः
मग पर्वतावरून येऊन व्यासाने त्याला गंगेत स्नान घातले; त्या वेळी आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला आणि तपस्वी लोक गोळा झाले.
जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः । देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
व्यासाने त्या महात्म्याचे जातकर्म वगैरे सर्व विधी केले; देवदुंदुभी वाजल्या आणि अप्सरांचा समूह नाचू लागला.
जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः । विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे
गंधर्वांचे प्रमुख आनंदाने गात होते, त्याला पाहण्यासाठी उत्सुक होते—विश्वावसु, नारद आणि तुम्बुरु—शुकाच्या जन्मावेळी ते सर्व उपस्थित होते.
तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा । दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम्
सर्व देवता आणि विद्याधर आनंदाने भरून, त्या दिव्य, अग्निकाष्ठातून जन्मलेल्या व्यासपुत्राचे स्तुती करू लागले.
अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् । कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः
आकाशातून एक दंड, सुंदर काळे कृष्णमृगचर्म आणि दिव्य कमंडलू खाली आले, हे सगळे शुकासाठी होते, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् । तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित्
तो तेजस्वी मुलगा जन्मताच लगेच मोठा झाला; विद्या-विधी जाणणाऱ्या व्यासांनी त्याचे उपनयन केले.
उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः । उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा
तो जन्मताच, सर्व रहस्यांसह आणि संग्रहांसह वेद त्या महात्म्याजवळ आले, जसे ते त्याच्या वडिलांकडे गेले होते.
यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्याः सम्भवे तदा । शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः
घृताचीच्या जन्मावेळी पोपटाचा रूप दिसल्यामुळे, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी आपल्या मुलाला 'शुक' हे नाव दिले.
बृहस्पतिमुपाध्यायं कृत्वा व्याससुतस्तदा । व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम्
त्या वेळी व्यासपुत्राने बृहस्पतींना गुरु मानले आणि विधिपूर्वक ब्रह्मचर्याचे व्रत पाळले.
सोऽधीत्य निखिलान्वेदान् सरहस्यान्ससंग्रहान् । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कृत्वा गुरुकुले शुकः
शुकाने सर्व वेद, त्यातील रहस्ये आणि संग्रह, तसेच सर्व धर्मशास्त्रे गुरुकुलात शिकून पूर्ण केली.
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो मुनिस्तदा । आजगाम पितुः पार्श्वं कृष्णद्वैपायनस्य च
गुरुदक्षिणा देऊन, तो ऋषी शिक्षण पूर्ण करून आपल्या वडिलांकडे, कृष्णद्वैपायन यांच्या जवळ गेला.
दृष्ट्वा व्यासः शुकं प्राप्तं प्रेम्णोत्थाय ससम्भ्रमः । आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्ध्नि तस्य चकार ह
शुक घरी आल्यावर व्यास प्रेमाने आणि आनंदाने उठले, त्याला वारंवार मिठी मारली आणि त्याच्या डोक्याचा सुगंध घेतला.
पप्रच्छ कुशलं व्यासस्तथा चाध्ययनं शुचि । आश्वास्य स्थापयामास शुकं तत्राश्रमे शुभे
व्यासांनी त्याची कुशलता आणि शिक्षण विचारले, त्याला धीर देऊन त्या पवित्र आश्रमात स्थिर केले.
दारकर्म ततो व्यासः शुकस्य पर्यचिन्तयत् । कन्यां मुनिसुतां कान्तामपृच्छदतिवेगवान्
नंतर व्यासांनी शुकाच्या विवाहाचा विचार केला आणि लवकरच एका सुंदर ऋषिकन्येला वधूसाठी मागणी केली.
शुकं प्राह सुतं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयानघ । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कुरु भार्यां महामते
व्यासांनी आपल्या पुत्र शुकाला सांगितले, "तू वेद आणि सर्व धर्मशास्त्रे शिकला आहेस; आता, हे बुद्धिमान, पत्नी स्वीकार."
गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ । ऋणान्मोचय मां पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान्
"गृहस्थाश्रम स्वीकारून, देव आणि पितरांची पूजा कर; सुंदर पत्नी मिळवून, मला ऋणातून मुक्त कर, पुत्रा."
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्मात्पुत्र महाभाग कुरुष्वाद्य गृहाश्रमम्
"ज्याला पुत्र नाही, त्याला कुठेच गती नाही, स्वर्गही नाही; म्हणून, हे भाग्यवान, आजच गृहस्थाश्रम स्वीकार."