यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् । गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्
हे भाग्यवान, तुला जे काही हवे असेल ते मी आत्ताच देईन—गायी, जमीन, सोने, हत्ती, घोडे, रथ किंवा इतर वाहनं.
नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्व्रतं पुरा । राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि
माझ्याकडे देऊ नये असं काहीच नाही; मी हे व्रत पूर्वीच घेतलं आहे, अगदी राजसूय यज्ञात आणि ऋषींच्या उपस्थितीतसुद्धा.
तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने । यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम्
म्हणून, हे मुनी, तू या पवित्र तीर्थात आला आहेस; तुला जे काही हवे असेल ते सांग, मी ते नक्की देईन, ते तुझ्या मनात असो वा नसो.
विश्वामित्र उवाच - मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि । वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले
विश्वामित्र म्हणाले—राजा, तुझी कीर्ती मी पूर्वीच ऐकली आहे; वसिष्ठांनीही सांगितलं की पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दाता नाही.
हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः । तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति
हरिश्चंद्र हा सूर्यवंशातील श्रेष्ठ राजा, असा उदार राजा ना झाला आहे, ना भविष्यात होईल.
पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा । अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः
त्रिशंकूचा मुलगा जितका उदार तितका पृथ्वीवर कोणीच नाही; म्हणूनच राजन, आज मी तुझ्याकडे मागणी करतो—माझ्या मुलाचा विवाह जवळ आला आहे.
पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् । राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव
हे भाग्यवान, त्या कार्यासाठी मला माझ्या मुलासाठी धन दे; राजा म्हणाला—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विवाह कर, मी तुझी मागणी पूर्ण करीन.
यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् । व्यास उवाच - इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः
तुला जेवढं धन हवं असेल ते मी नक्की देईन; व्यास म्हणतात—असं त्याने म्हटल्यावर, कौशिक ऋषी कपट करण्याच्या हेतूने—
उद्भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् । कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी
गंधर्व माया करून ती राजाला दाखवली—एक मुलगा, देखणा तरुण आणि दहा वर्षांची मुलगी.
एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम । राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः
हे श्रेष्ठ राजा, आजच या दोघांचा विवाह करावा लागेल; कारण गृहस्थासाठी विवाहाचं पुण्य राजसूय यज्ञापेक्षा जास्त आहे.
भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः
आजच तुझ्या पुण्यात ब्राह्मणपुत्राच्या विवाहामुळे राजसूय यज्ञापेक्षा अधिक वाढ होईल; हे ऐकून राजा त्याच्या मायेत गुंग झाला.
तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा । तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान्
'तसं होऊ द्या' असं म्हणून त्याने दुसरं काहीही न बोलता, त्याने दाखवलेल्या मार्गाने तो नगराकडे निघाला.
विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाश्रमं ययौ । कृतोद्वाहविधिस्तावद्विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम्
विश्वामित्राने राजाला फसवून आपल्या आश्रमात परत गेला; विवाहविधी पूर्ण झाल्यावर विश्वामित्र राजाला म्हणाला—
वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् । राजोवाच - किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल
'राजा, आता वेदीमध्ये तुला जे हवं ते दान दे'; राजा म्हणाला—'ब्राह्मण, तुला काय हवं आहे ते सांग, मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन.'
अदेयमै संसरे यशः कामोऽस्मि साम्प्रतम् । व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै
माझ्याकडे देऊ नये असं काहीच नाही; या क्षणी मला केवळ कीर्तीची इच्छा आहे. ज्याने संपत्ती मिळवली पण शुद्ध कीर्ती मिळवली नाही, त्याचं आयुष्य व्यर्थ आहे.
नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् । विश्वामित्र उवाच - राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम्
जो शुद्ध कीर्ती मिळवत नाही, जी परलोकात सुख देते, त्याचं जीवन निरर्थक आहे; विश्वामित्र म्हणाला—'राजन, मला तुझं राज्य आणि त्यासोबत सर्व संपत्ती दान म्हणून दे.'
गजाश्वरथरत्नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने । व्यास उवाच - मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः
हत्ती, घोडे, रथ आणि रत्नांनी समृद्ध असं राज्य, या पवित्र वेदीमध्ये; व्यास म्हणतात—त्याच्या मायेत गुंग झालेल्या राजाने, ऋषींचं बोलणं ऐकून—
दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया । गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः
'मी राज्य दिलं' असं न विचारता सहज म्हणून टाकलं; विश्वामित्राने फार कठोरपणे, 'मी ते स्वीकारतो,' असं सांगितलं.
दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते । दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत्
राजाधिराज, योग्य अशी दक्षिणा दे. दानाचे फळ मिळावे असे मनु म्हणतात, म्हणून दक्षिणा न दिलेले दान व्यर्थ ठरते.
तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् । इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः
म्हणून, दानाचे फळ मिळावे म्हणून, सांगितल्याप्रमाणे दक्षिणा दे. असे ऐकून राजा फारच आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला.
ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना । दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम्
स्वामी, तुला मी किती धन द्यावे ते सांग. हे साधू, योग्य अशी दक्षिणा किती द्यावी ते स्पष्टपणे सांग.
दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो ब् हव तपोधन । विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम्
दान पूर्ण व्हावे म्हणून मी देईन, तू निर्धास्त रहा, हे तपस्वी. तेव्हा विश्वामित्राने हे ऐकून त्या राजाला उत्तर दिले.
हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम् । दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः
आता एक दीड भार सोन्याची दक्षिणा दे. राजा हे ऐकून फारच आश्चर्यचकित झाला आणि त्याने ते देण्याचे वचन दिले.
तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः । दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः
त्याच वेळी, त्याचे सैनिक एकत्र जमले आणि राजाला व्यग्र पाहून आनंदाने त्याची स्तुती करू लागले.
व्यास उवाच - श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम् । चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः
व्यास म्हणाले: त्यांच्या बोलण्यावर राजा काहीच बोलला नाही, शुभ किंवा अशुभ काहीही नाही. आपल्या कृत्यांचा विचार करत तो आतल्या महालात गेला.
किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम् । वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव
मी काय दान घेतले? सर्वस्व अर्पण केले. या वनात ब्राह्मणाने मला फसवले, जणू काही लुटारूंनी लुटले.
राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं रतिश्रुतम् । भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः
मी त्याला माझे राज्य आणि सर्व संपत्ती द्यायचे कबूल केले. आणि पुन्हा एक दीड भार सोन्याची दक्षिणा द्यायचेही मान्य केले.
किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः । प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना
आता मी काय करू? माझे भान हरपले आहे. त्या ऋषीचे कपट मला कळले नाही. या ब्राह्मण तपस्व्याने मला अचानक फसवले.
न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति । इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः
काय होईल, हे दैवाचे काम मला माहीत नाही. अरे दैवा, पुढे काय घडेल? अशा चिंता करत राजा फारच व्याकुळ होऊन घरी पोहोचला.
पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम् । किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम्
पती चिंतेने ग्रासलेला दिसताच राणीने कारण विचारले, 'प्रभो, तुम्ही इतके उदास का दिसता? कोणती चिंता आहे, सांगा.'