धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्
"हे ब्राह्मण, तुला जर यज्ञासाठी धनाची इच्छा असेल तर अयोध्येला ये, मी तुला भरपूर धन देईन."
कौशिकाय सर्वस्वसमर्पणं तद्दक्षिणादानवर्णनम् व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप
व्यास म्हणाले: त्या राजाच्या बोलण्याचे ऐकून, कौशिक ऋषी हसून हरिश्चंद्र राजाला असे म्हणाले.
राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् । स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा
"राजा, हे तीर्थ अतिशय पवित्र आणि पापांचा नाश करणारे आहे; येथे स्नान कर आणि पितरांना तर्पण कर."
कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते । दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने
"आता फारच शुभ काळ आहे; या पवित्र तीर्थात स्नान करून, आपल्या सामर्थ्यानुसार येथे दान दे."
प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति । स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
"जो कोणी या पवित्र तीर्थात येऊन स्नान न करता परततो, तो स्वतःचाच शत्रू होतो — असे स्वयंभूने सांगितले आहे."
तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः । दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः
"म्हणून, राजन, या श्रेष्ठ तीर्थात आपल्या शक्तीनुसार पुण्यकर्म कर; मी तुला रस्ता दाखवीन, आणि मग तू नगरात जाऊ शकशील."
आगमिष्यामहं मार्गदर्सनार्थं तवानघ । त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः
"मी तुला मार्ग दाखवायला येईन, हे निष्पाप राजा; आज तुझ्या दानामुळे मी तृप्त होईन आणि तुझ्यासोबत राहीन."
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् । वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम्
मुनीच्या कपटी बोलण्याचे ऐकून, राजाने आपले वस्त्र काढले आणि विधिप्रमाणे स्नान करण्यासाठी नदीकडे गेला.
बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः । अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत्
मुनीच्या बोलण्याने मोहून, त्याने घोडा झाडाला बांधला आणि त्या वेळी त्याच्या नशिबी असलेले वेगळेपण त्याच्यावर आले.
राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते
राजाने स्नानविधी करून, पितर आणि देवतांना तृप्त केले; मग तो विश्वामित्राला म्हणाला, "स्वामी, मी तुला दान देतो."
यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् । गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्
हे भाग्यवान, तुला जे काही हवे असेल ते मी आत्ताच देईन—गायी, जमीन, सोने, हत्ती, घोडे, रथ किंवा इतर वाहनं.
नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्व्रतं पुरा । राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि
माझ्याकडे देऊ नये असं काहीच नाही; मी हे व्रत पूर्वीच घेतलं आहे, अगदी राजसूय यज्ञात आणि ऋषींच्या उपस्थितीतसुद्धा.
तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने । यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम्
म्हणून, हे मुनी, तू या पवित्र तीर्थात आला आहेस; तुला जे काही हवे असेल ते सांग, मी ते नक्की देईन, ते तुझ्या मनात असो वा नसो.
विश्वामित्र उवाच - मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि । वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले
विश्वामित्र म्हणाले—राजा, तुझी कीर्ती मी पूर्वीच ऐकली आहे; वसिष्ठांनीही सांगितलं की पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दाता नाही.
हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः । तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति
हरिश्चंद्र हा सूर्यवंशातील श्रेष्ठ राजा, असा उदार राजा ना झाला आहे, ना भविष्यात होईल.
पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा । अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः
त्रिशंकूचा मुलगा जितका उदार तितका पृथ्वीवर कोणीच नाही; म्हणूनच राजन, आज मी तुझ्याकडे मागणी करतो—माझ्या मुलाचा विवाह जवळ आला आहे.
पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् । राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव
हे भाग्यवान, त्या कार्यासाठी मला माझ्या मुलासाठी धन दे; राजा म्हणाला—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विवाह कर, मी तुझी मागणी पूर्ण करीन.
यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् । व्यास उवाच - इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः
तुला जेवढं धन हवं असेल ते मी नक्की देईन; व्यास म्हणतात—असं त्याने म्हटल्यावर, कौशिक ऋषी कपट करण्याच्या हेतूने—
उद्भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् । कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी
गंधर्व माया करून ती राजाला दाखवली—एक मुलगा, देखणा तरुण आणि दहा वर्षांची मुलगी.
एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम । राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः
हे श्रेष्ठ राजा, आजच या दोघांचा विवाह करावा लागेल; कारण गृहस्थासाठी विवाहाचं पुण्य राजसूय यज्ञापेक्षा जास्त आहे.
भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः
आजच तुझ्या पुण्यात ब्राह्मणपुत्राच्या विवाहामुळे राजसूय यज्ञापेक्षा अधिक वाढ होईल; हे ऐकून राजा त्याच्या मायेत गुंग झाला.
तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा । तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान्
'तसं होऊ द्या' असं म्हणून त्याने दुसरं काहीही न बोलता, त्याने दाखवलेल्या मार्गाने तो नगराकडे निघाला.
विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाश्रमं ययौ । कृतोद्वाहविधिस्तावद्विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम्
विश्वामित्राने राजाला फसवून आपल्या आश्रमात परत गेला; विवाहविधी पूर्ण झाल्यावर विश्वामित्र राजाला म्हणाला—
वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् । राजोवाच - किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल
'राजा, आता वेदीमध्ये तुला जे हवं ते दान दे'; राजा म्हणाला—'ब्राह्मण, तुला काय हवं आहे ते सांग, मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन.'
अदेयमै संसरे यशः कामोऽस्मि साम्प्रतम् । व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै
माझ्याकडे देऊ नये असं काहीच नाही; या क्षणी मला केवळ कीर्तीची इच्छा आहे. ज्याने संपत्ती मिळवली पण शुद्ध कीर्ती मिळवली नाही, त्याचं आयुष्य व्यर्थ आहे.
नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् । विश्वामित्र उवाच - राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम्
जो शुद्ध कीर्ती मिळवत नाही, जी परलोकात सुख देते, त्याचं जीवन निरर्थक आहे; विश्वामित्र म्हणाला—'राजन, मला तुझं राज्य आणि त्यासोबत सर्व संपत्ती दान म्हणून दे.'
गजाश्वरथरत्नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने । व्यास उवाच - मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः
हत्ती, घोडे, रथ आणि रत्नांनी समृद्ध असं राज्य, या पवित्र वेदीमध्ये; व्यास म्हणतात—त्याच्या मायेत गुंग झालेल्या राजाने, ऋषींचं बोलणं ऐकून—
दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया । गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः
'मी राज्य दिलं' असं न विचारता सहज म्हणून टाकलं; विश्वामित्राने फार कठोरपणे, 'मी ते स्वीकारतो,' असं सांगितलं.
दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते । दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत्
राजाधिराज, योग्य अशी दक्षिणा दे. दानाचे फळ मिळावे असे मनु म्हणतात, म्हणून दक्षिणा न दिलेले दान व्यर्थ ठरते.
तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् । इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः
म्हणून, दानाचे फळ मिळावे म्हणून, सांगितल्याप्रमाणे दक्षिणा दे. असे ऐकून राजा फारच आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला.