जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः । इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः
पाणी प्यायल्यानंतर राजाला तेथे बरे वाटले. पण तो पूर्णपणे गोंधळून गेला आणि शहराचा मार्ग सापडत नव्हता.
विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् । ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम्
तेव्हा विश्वामित्र वृद्ध ब्राह्मणाचा वेष घेऊन तेथे आले. त्यांना पाहून राजा प्रेमपूर्वक त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला वंदन केले.
तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः
गाधिराजाने त्या नम्रपणे वाकणाऱ्या श्रेष्ठ राजाला विचारले, "राजाधिराज, तुझ्यावर सर्व मंगल होवो. तू इथे कशासाठी आला आहेस?"
एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते । ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम
राजा, या एकाकी आणि ओसाड ठिकाणी तू काय करायचे ठरवले आहेस? सर्व काही शांतपणे सांग, आणि तुला इथे येण्याचे कारण काय ते स्पष्ट कर.
राजोवाच - सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् । समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान्
राजाने उत्तर दिले, "एक मोठा, बलाढ्य रानडुकर फुलांच्या बागेत घुसला आणि त्याने कोवळ्या फुलझाडांचे लगेचच नुकसान केले."
तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् । ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम
"त्या वाईट रानडुकराला हाकलण्यासाठी, हातात धनुष्य घेऊन, माझ्या सैन्यासह मी माझ्या नगरातून निघालो, हे श्रेष्ठ मुनी."
गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् । पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम
"तो पापी आणि मायावी डुकर माझ्या नजरेआड वेगाने निघून गेला; मी त्याच्या मागे गेलो, पण माझे सैन्य कुठेतरी वेगळ्या दिशेला गेले."
क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः । न जाने पुरमार्गं च तहा सैन्यगतिं मुने
"भुकेने आणि तहाने त्रस्त होऊन, सैन्यापासून वेगळा पडून मी इथे आलो आहे; मला नगराचा रस्ता माहीत नाही, आणि माझे सैन्य कुठे गेले तेही कळत नाही, हे मुनी."
पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति । ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने
"माझ्या नगराचा रस्ता दाखव, प्रभो, म्हणजे मी तिकडे जाऊ शकेन; या एकाकी जंगलात तुझी भेट मला नशिबाने मिळाली आहे."
अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः । राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा
"मी अयोध्येचा राजा आहे आणि हरिश्चंद्र नावाने प्रसिद्ध आहे; राजसूय यज्ञ करणारा आणि नेहमी इच्छित वस्तू देणारा आहे."
धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्
"हे ब्राह्मण, तुला जर यज्ञासाठी धनाची इच्छा असेल तर अयोध्येला ये, मी तुला भरपूर धन देईन."
कौशिकाय सर्वस्वसमर्पणं तद्दक्षिणादानवर्णनम् व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप
व्यास म्हणाले: त्या राजाच्या बोलण्याचे ऐकून, कौशिक ऋषी हसून हरिश्चंद्र राजाला असे म्हणाले.
राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् । स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा
"राजा, हे तीर्थ अतिशय पवित्र आणि पापांचा नाश करणारे आहे; येथे स्नान कर आणि पितरांना तर्पण कर."
कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते । दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने
"आता फारच शुभ काळ आहे; या पवित्र तीर्थात स्नान करून, आपल्या सामर्थ्यानुसार येथे दान दे."
प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति । स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
"जो कोणी या पवित्र तीर्थात येऊन स्नान न करता परततो, तो स्वतःचाच शत्रू होतो — असे स्वयंभूने सांगितले आहे."
तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः । दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः
"म्हणून, राजन, या श्रेष्ठ तीर्थात आपल्या शक्तीनुसार पुण्यकर्म कर; मी तुला रस्ता दाखवीन, आणि मग तू नगरात जाऊ शकशील."
आगमिष्यामहं मार्गदर्सनार्थं तवानघ । त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः
"मी तुला मार्ग दाखवायला येईन, हे निष्पाप राजा; आज तुझ्या दानामुळे मी तृप्त होईन आणि तुझ्यासोबत राहीन."
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् । वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम्
मुनीच्या कपटी बोलण्याचे ऐकून, राजाने आपले वस्त्र काढले आणि विधिप्रमाणे स्नान करण्यासाठी नदीकडे गेला.
बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः । अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत्
मुनीच्या बोलण्याने मोहून, त्याने घोडा झाडाला बांधला आणि त्या वेळी त्याच्या नशिबी असलेले वेगळेपण त्याच्यावर आले.
राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते
राजाने स्नानविधी करून, पितर आणि देवतांना तृप्त केले; मग तो विश्वामित्राला म्हणाला, "स्वामी, मी तुला दान देतो."
यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् । गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्
हे भाग्यवान, तुला जे काही हवे असेल ते मी आत्ताच देईन—गायी, जमीन, सोने, हत्ती, घोडे, रथ किंवा इतर वाहनं.
नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्व्रतं पुरा । राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि
माझ्याकडे देऊ नये असं काहीच नाही; मी हे व्रत पूर्वीच घेतलं आहे, अगदी राजसूय यज्ञात आणि ऋषींच्या उपस्थितीतसुद्धा.
तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने । यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम्
म्हणून, हे मुनी, तू या पवित्र तीर्थात आला आहेस; तुला जे काही हवे असेल ते सांग, मी ते नक्की देईन, ते तुझ्या मनात असो वा नसो.
विश्वामित्र उवाच - मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि । वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले
विश्वामित्र म्हणाले—राजा, तुझी कीर्ती मी पूर्वीच ऐकली आहे; वसिष्ठांनीही सांगितलं की पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दाता नाही.
हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः । तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति
हरिश्चंद्र हा सूर्यवंशातील श्रेष्ठ राजा, असा उदार राजा ना झाला आहे, ना भविष्यात होईल.
पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा । अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः
त्रिशंकूचा मुलगा जितका उदार तितका पृथ्वीवर कोणीच नाही; म्हणूनच राजन, आज मी तुझ्याकडे मागणी करतो—माझ्या मुलाचा विवाह जवळ आला आहे.
पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् । राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव
हे भाग्यवान, त्या कार्यासाठी मला माझ्या मुलासाठी धन दे; राजा म्हणाला—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विवाह कर, मी तुझी मागणी पूर्ण करीन.
यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् । व्यास उवाच - इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः
तुला जेवढं धन हवं असेल ते मी नक्की देईन; व्यास म्हणतात—असं त्याने म्हटल्यावर, कौशिक ऋषी कपट करण्याच्या हेतूने—
उद्भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् । कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी
गंधर्व माया करून ती राजाला दाखवली—एक मुलगा, देखणा तरुण आणि दहा वर्षांची मुलगी.
एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम । राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः
हे श्रेष्ठ राजा, आजच या दोघांचा विवाह करावा लागेल; कारण गृहस्थासाठी विवाहाचं पुण्य राजसूय यज्ञापेक्षा जास्त आहे.