नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने
ती स्त्री म्हणाली — 'राजा, विश्वामित्र हा मोठा ऋषी मला त्रास देतोय; माझ्यासाठी तो या जंगलात कठोर तप करतो.'
तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्
'त्यामुळे, हे धर्मनिष्ठ राजन, तुझ्या राज्यात मी फारच दु:खी झाले आहे. मला ओळख, सुंदर राजन, मी त्या ऋषीने फार त्रासलेली प्रेयसी आहे.'
राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्
राजा म्हणाला — 'मोठ्या डोळ्यांची, तू आता निश्चिंत हो, तुला काहीही त्रास होणार नाही. मी त्या तपस्वी ऋषीला थांबवीन.'
इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः
अशी तिला धीर देऊन, राजा पटकन त्या ऋषीच्या जवळ गेला, त्याला वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाला—
स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते
'स्वामी, तुम्ही इतकं कठोर तप करून शरीराला का त्रास देता? हे महाबुद्धीमान, हा सगळा प्रयत्न कशासाठी आहे, खरं खरं सांगा.'
वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्
'हे गाधीपुत्र, तुला जे हवंय ते मी नक्की पूर्ण करीन. आता लवकर उठ, पुरे झालं हे कठोर तप.'
विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्
माझ्या राज्यात, हे सर्वज्ञ, कोणीही कधीच अशी कठोर तपश्चर्या करू नये — जी लोकांना दुःख देणारी, भयंकर आणि अत्यंत कठीण आहे.
इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः
राजाने त्याला असे सांगून परत आपल्या घरी गेला, आणि कौशिक ऋषी मनात राग धरून तिथून निघून गेला.
स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्
तो जाऊन राजाने केलेल्या अयोग्य वागणुकीचा आणि वसिष्ठाशी झालेल्या तपश्चर्येच्या बंदीबद्दलच्या संवादाचा विचार करू लागला.
कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्
रागाने भरलेल्या मनाने त्याने सूड घ्यायचा ठरवला आणि मनात अनेक प्रकारे भयंकर दैत्यरूपाचा विचार केला.
प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् । सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्
त्याने तिथे एक सूकराच्या रूपातील प्राणी पाठवला; तो महाकाय, महाकाळ भीषण गर्जना करू लागला.
राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा । मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च
तो राजाच्या बागेत पोहोचून रक्षकांना घाबरवू लागला आणि माळती व कदंबाच्या झाडांच्या फांद्या तोडू लागला.
यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः । दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्
तो युथिका फुलांच्या घड्या पुन्हा पुन्हा हलवू लागला, सुळ्याने जमीन खणू लागला आणि झाडे उपटू लागला.
चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् । करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्
त्याने चंपक, केतकीच्या फांद्या, मल्लिका झाडे आणि शुभ्र, मऊ करवीर व शीराची झाडे उपटली.
मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा । उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने
मुकुंद, अशोक, बकुळ आणि तिलकाची झाडेही त्याने उपटली आणि त्या सूकराने त्या वनात मोठा विध्वंस केला.
वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः । हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः
सर्व बागेचे रक्षक हातात शस्त्रे घेऊन पळाले; माळाकार मोठ्या वेदनेने 'हाय हाय' असे ओरडू लागले.
बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः । रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः
बाणांनी मारले तरी तो प्राणी घाबरला नाही; काळासारखा तेजस्वी तो सूकर रक्षकांना त्रास देऊ लागला.
ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः । तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः
ते अत्यंत भीतीने ग्रासले गेले आणि राजाकडे धावले; ते थरथरत, घाबरून 'वाचवा, वाचवा' असे म्हणू लागले.
तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा । पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः
राजाने त्यांना भीतीने व्याकुळ झालेले पाहून विचारले, 'काय धोका आहे? का माझ्याकडे आलात? सांगा, सर्वजण.'
नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः । कस्माद्भयं समुत्पन्नं तद्ब्रुवन्तु ममाग्रतः
मी ना देवांना घाबरतो, ना राक्षसांना, हे रक्षकांनो; मग ही भीती कुठून आली? ते माझ्यासमोर सांगा.
हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल । यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः
जो कोणी माझा शत्रू झाला आहे, तो कितीही वाईट असो, मी त्याला एका बाणाने ठार मारीन — तो जगात माझा विरोध करणारा दुष्ट आहे.
देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः । क्व तिष्ठति कियद्रूपः कियद्बलसमन्वितः
तो देव असो वा दानव, मी त्याला तीक्ष्ण बाणांनी मारून टाकीन; तो कुठे आहे, कसा दिसतो, आणि त्याची शक्ती किती आहे?
मालाकारा ऊचुः - न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः । कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने
माळाकार म्हणाले — 'तो ना देव आहे, ना दैत्य, ना यक्ष, ना किन्नर; कोणीतरी मोठा सूकर, राजन, त्या वनात उभा आहे.'
पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ । विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा
तो आपल्या सुळ्याने फारच मऊ फुलझाडे उपटतो आहे; त्या सूकराच्या प्रचंड उपद्रवाने सगळे वन फाटून गेले आहे.
विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्भिर्लकुटैस्तथा । न बिभेति महाराज हनुमस्मानुपाद्रवत्
राजा, आम्ही बाण, दगड आणि गदा याने हनुमंतावर वार केले, तरीही तो अजिबात घाबरत नाही आणि आमच्याकडेच येत आहे.
व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः । अश्वामारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति
व्यास म्हणाले — त्यांचे बोल ऐकून राजा संतापाने भरून गेला. त्याने घाईने घोड्यावर बसून त्या उपवनाकडे धाव घेतली.
सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः । पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम्
मोठ्या सैन्यासह, हत्ती, घोडे आणि रथ घेऊन, पायदळ सैनिकांच्या गटासह तो उत्तम अशा वनाकडे गेला.
तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् । वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत्
तेथे त्याने एक मोठा, भीषण आणि डरकाळ्या फोडणारा डुक्कर पाहिला. वन उद्ध्वस्त झालेले पाहून राजा प्रचंड रागावला.
चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् । तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत्
राजाने धनुष्यावर बाण ठेवला, ते जोरात ओढले आणि त्या पापी डुकराला मारण्यासाठी वेगाने पुढे गेला.
समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् । सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम्
राजा हातात धनुष्य घेऊन संतापाने भरलेला पाहून, तो डुक्कर भयंकर आवाज करत थेट त्याच्याकडे धावून गेला.