मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च । त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते
माझ्या जन्मापासून मिळवलेल्या पुण्याचं आणि तपाने, वेदपठणाने मिळवलेल्या पुण्याचं मी पण लावतो; हे महाबुद्धीमान, तूही तुझ्या तपाने मिळवलेलं पुण्य यावर लाव.
अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् । असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम्
जर मी या राजाला, जो खोटं बोलतो, लोकांची इच्छा पूर्ण करतो आणि मोठा दुष्ट आहे, लगेच खाली आणलं नाही—
आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु । अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे
तर माझ्या जन्मभर साठवलेलं सगळं पुण्य नष्ट होऊ दे; नाहीतर, तुझ्या तपाने मिळवलेलं सगळं पुण्य नष्ट होऊ दे—हेच आपलं पान आहे.
ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा । स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ
असं पान लावून, ते दोन्ही ऋषी मोठ्या रागाने वाद घालत आपापल्या आश्रमात आणि स्वर्गात गेले.
हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनम् व्यास उवाच - कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ । अपश्यद्रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्
व्यास म्हणाले — एकदा हरिश्चंद्र शिकारीसाठी जंगलात गेला आणि तिथे त्याला एक सुंदर, मोठ्या डोळ्यांची, रडणारी मुलगी दिसली.
तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः । पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने
तो राजा दयाळू मनाने तिला विचारतो — 'कमलासारख्या मोठ्या डोळ्यांची सुंदर मुली, तू का रडतेस?'
केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे । काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा
'तुला इतकं दु:ख कोणी दिलं? काय झालंय ते मला लगेच सांग. या घोर जंगलात तू कोण आहेस? तुझा नवरा किंवा वडील कोण?'
न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् । तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते
'माझ्या राज्यात राक्षससुद्धा स्त्रियांना त्रास देत नाही. तुला जो त्रास देतो, सुंदर मुली, त्याला मी लगेच ठार मारीन.'
ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे
'तुझं दु:ख सांग, गोड रूपाची, काळजी करू नकोस, बारीक कंबर असलेली. माझ्या राज्यात वाईट मनाचा कोणीही राहत नाही, सुंदर कंबरेची.'
इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् । प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्
राजाच्या या शब्दांनी ती स्त्री चेहऱ्यावरचे अश्रू पुसून हरिश्चंद्र या श्रेष्ठ राजाला म्हणाली.
नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने
ती स्त्री म्हणाली — 'राजा, विश्वामित्र हा मोठा ऋषी मला त्रास देतोय; माझ्यासाठी तो या जंगलात कठोर तप करतो.'
तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्
'त्यामुळे, हे धर्मनिष्ठ राजन, तुझ्या राज्यात मी फारच दु:खी झाले आहे. मला ओळख, सुंदर राजन, मी त्या ऋषीने फार त्रासलेली प्रेयसी आहे.'
राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्
राजा म्हणाला — 'मोठ्या डोळ्यांची, तू आता निश्चिंत हो, तुला काहीही त्रास होणार नाही. मी त्या तपस्वी ऋषीला थांबवीन.'
इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः
अशी तिला धीर देऊन, राजा पटकन त्या ऋषीच्या जवळ गेला, त्याला वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाला—
स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते
'स्वामी, तुम्ही इतकं कठोर तप करून शरीराला का त्रास देता? हे महाबुद्धीमान, हा सगळा प्रयत्न कशासाठी आहे, खरं खरं सांगा.'
वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्
'हे गाधीपुत्र, तुला जे हवंय ते मी नक्की पूर्ण करीन. आता लवकर उठ, पुरे झालं हे कठोर तप.'
विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्
माझ्या राज्यात, हे सर्वज्ञ, कोणीही कधीच अशी कठोर तपश्चर्या करू नये — जी लोकांना दुःख देणारी, भयंकर आणि अत्यंत कठीण आहे.
इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः
राजाने त्याला असे सांगून परत आपल्या घरी गेला, आणि कौशिक ऋषी मनात राग धरून तिथून निघून गेला.
स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्
तो जाऊन राजाने केलेल्या अयोग्य वागणुकीचा आणि वसिष्ठाशी झालेल्या तपश्चर्येच्या बंदीबद्दलच्या संवादाचा विचार करू लागला.
कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्
रागाने भरलेल्या मनाने त्याने सूड घ्यायचा ठरवला आणि मनात अनेक प्रकारे भयंकर दैत्यरूपाचा विचार केला.
प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् । सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्
त्याने तिथे एक सूकराच्या रूपातील प्राणी पाठवला; तो महाकाय, महाकाळ भीषण गर्जना करू लागला.
राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा । मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च
तो राजाच्या बागेत पोहोचून रक्षकांना घाबरवू लागला आणि माळती व कदंबाच्या झाडांच्या फांद्या तोडू लागला.
यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः । दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्
तो युथिका फुलांच्या घड्या पुन्हा पुन्हा हलवू लागला, सुळ्याने जमीन खणू लागला आणि झाडे उपटू लागला.
चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् । करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्
त्याने चंपक, केतकीच्या फांद्या, मल्लिका झाडे आणि शुभ्र, मऊ करवीर व शीराची झाडे उपटली.
मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा । उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने
मुकुंद, अशोक, बकुळ आणि तिलकाची झाडेही त्याने उपटली आणि त्या सूकराने त्या वनात मोठा विध्वंस केला.
वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः । हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः
सर्व बागेचे रक्षक हातात शस्त्रे घेऊन पळाले; माळाकार मोठ्या वेदनेने 'हाय हाय' असे ओरडू लागले.
बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः । रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः
बाणांनी मारले तरी तो प्राणी घाबरला नाही; काळासारखा तेजस्वी तो सूकर रक्षकांना त्रास देऊ लागला.
ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः । तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः
ते अत्यंत भीतीने ग्रासले गेले आणि राजाकडे धावले; ते थरथरत, घाबरून 'वाचवा, वाचवा' असे म्हणू लागले.
तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा । पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः
राजाने त्यांना भीतीने व्याकुळ झालेले पाहून विचारले, 'काय धोका आहे? का माझ्याकडे आलात? सांगा, सर्वजण.'
नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः । कस्माद्भयं समुत्पन्नं तद्ब्रुवन्तु ममाग्रतः
मी ना देवांना घाबरतो, ना राक्षसांना, हे रक्षकांनो; मग ही भीती कुठून आली? ते माझ्यासमोर सांगा.