वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्विभुः । समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः
वसिष्ठांचे पूजन करून त्यांना मुख्य यजमान केले; यज्ञ पूर्ण झाल्यावर वसिष्ठांचे मोठ्या सन्मानाने पूजन झाले.
शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् । विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः
मुनिने आदराने इंद्राच्या रम्य निवासस्थानी प्रवेश केला; तिथेच विश्वामित्रही वसिष्ठांसोबत गेले.
मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम । विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम्
ते दोघेही एकत्र देवांच्या निवासात राहिले; विश्वामित्रांनी वसिष्ठांचा सन्मान करून त्यांना विचारले.
वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः । विश्वामित्र उवाच - क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम
शचीपतीच्या सभेत त्यांना पाहून विश्वामित्र आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणाले, 'मुनिश्रेष्ठा, तुला इतका मोठा सन्मान कसा मिळाला?'
कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके । वसिष्ठ उवाच - यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान्
'हे महाभाग, हे कोणी केले? माझ्यासमोर सत्य सांग.' वसिष्ठ म्हणाले, 'माझा यजमान राजा हरिश्चंद्र आहे, जो पराक्रमी आहे.'
राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः । नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः
'त्याने उत्तम दक्षिणा देऊन राजसूय यज्ञ केला; असा सत्यव्रती आणि दृढनिश्चयी राजा दुसरा कोणी नाही.'
दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः । तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन
'तो उदार, धर्मशील आणि प्रजेला आनंद देणारा आहे; त्याच्या यज्ञात मला सन्मान मिळाला, हे कौशिकपुत्रा.'
[ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः
'पुन्हा का विचारतोस? मी अगदी खरं सांगतो, द्विजा. हरिश्चंद्रासारखा राजा ना झाला ना होईल; तो सत्यव्रती, दानशूर, पराक्रमी आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ आहे.'
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम्
व्यास म्हणाले — त्या शब्दांनी विश्वामित्र अत्यंत संतापला, त्याच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला आणि त्याने त्याला असे म्हणाले.
विश्वामित्र उवाच एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् । वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः
विश्वामित्र म्हणाला — तू असा राजाचा खोटं बोलणारा आणि कपटी माणूस म्हणून स्तुती करतोस, ज्याने वर देऊन वरुणालाही फसवलं.
मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च । त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते
माझ्या जन्मापासून मिळवलेल्या पुण्याचं आणि तपाने, वेदपठणाने मिळवलेल्या पुण्याचं मी पण लावतो; हे महाबुद्धीमान, तूही तुझ्या तपाने मिळवलेलं पुण्य यावर लाव.
अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् । असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम्
जर मी या राजाला, जो खोटं बोलतो, लोकांची इच्छा पूर्ण करतो आणि मोठा दुष्ट आहे, लगेच खाली आणलं नाही—
आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु । अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे
तर माझ्या जन्मभर साठवलेलं सगळं पुण्य नष्ट होऊ दे; नाहीतर, तुझ्या तपाने मिळवलेलं सगळं पुण्य नष्ट होऊ दे—हेच आपलं पान आहे.
ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा । स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ
असं पान लावून, ते दोन्ही ऋषी मोठ्या रागाने वाद घालत आपापल्या आश्रमात आणि स्वर्गात गेले.
हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनम् व्यास उवाच - कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ । अपश्यद्रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्
व्यास म्हणाले — एकदा हरिश्चंद्र शिकारीसाठी जंगलात गेला आणि तिथे त्याला एक सुंदर, मोठ्या डोळ्यांची, रडणारी मुलगी दिसली.
तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः । पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने
तो राजा दयाळू मनाने तिला विचारतो — 'कमलासारख्या मोठ्या डोळ्यांची सुंदर मुली, तू का रडतेस?'
केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे । काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा
'तुला इतकं दु:ख कोणी दिलं? काय झालंय ते मला लगेच सांग. या घोर जंगलात तू कोण आहेस? तुझा नवरा किंवा वडील कोण?'
न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् । तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते
'माझ्या राज्यात राक्षससुद्धा स्त्रियांना त्रास देत नाही. तुला जो त्रास देतो, सुंदर मुली, त्याला मी लगेच ठार मारीन.'
ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे
'तुझं दु:ख सांग, गोड रूपाची, काळजी करू नकोस, बारीक कंबर असलेली. माझ्या राज्यात वाईट मनाचा कोणीही राहत नाही, सुंदर कंबरेची.'
इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् । प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्
राजाच्या या शब्दांनी ती स्त्री चेहऱ्यावरचे अश्रू पुसून हरिश्चंद्र या श्रेष्ठ राजाला म्हणाली.
नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने
ती स्त्री म्हणाली — 'राजा, विश्वामित्र हा मोठा ऋषी मला त्रास देतोय; माझ्यासाठी तो या जंगलात कठोर तप करतो.'
तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्
'त्यामुळे, हे धर्मनिष्ठ राजन, तुझ्या राज्यात मी फारच दु:खी झाले आहे. मला ओळख, सुंदर राजन, मी त्या ऋषीने फार त्रासलेली प्रेयसी आहे.'
राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्
राजा म्हणाला — 'मोठ्या डोळ्यांची, तू आता निश्चिंत हो, तुला काहीही त्रास होणार नाही. मी त्या तपस्वी ऋषीला थांबवीन.'
इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः
अशी तिला धीर देऊन, राजा पटकन त्या ऋषीच्या जवळ गेला, त्याला वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाला—
स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते
'स्वामी, तुम्ही इतकं कठोर तप करून शरीराला का त्रास देता? हे महाबुद्धीमान, हा सगळा प्रयत्न कशासाठी आहे, खरं खरं सांगा.'
वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्
'हे गाधीपुत्र, तुला जे हवंय ते मी नक्की पूर्ण करीन. आता लवकर उठ, पुरे झालं हे कठोर तप.'
विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्
माझ्या राज्यात, हे सर्वज्ञ, कोणीही कधीच अशी कठोर तपश्चर्या करू नये — जी लोकांना दुःख देणारी, भयंकर आणि अत्यंत कठीण आहे.
इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः
राजाने त्याला असे सांगून परत आपल्या घरी गेला, आणि कौशिक ऋषी मनात राग धरून तिथून निघून गेला.
स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्
तो जाऊन राजाने केलेल्या अयोग्य वागणुकीचा आणि वसिष्ठाशी झालेल्या तपश्चर्येच्या बंदीबद्दलच्या संवादाचा विचार करू लागला.
कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्
रागाने भरलेल्या मनाने त्याने सूड घ्यायचा ठरवला आणि मनात अनेक प्रकारे भयंकर दैत्यरूपाचा विचार केला.