पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः । अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै
हा राजा, जो धन देतो, त्याचा मुलगा आहे, यात शंका नाही. किंवा, हा वरुणाचा आहे, कारण त्यानेच वरुणाच्या पाशातून याला मुक्त केले.
अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः । तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः
जो अन्न देतो, संकटातून वाचवतो, विद्या देतो, धन देतो—हे पाचजण वडील मानले जातात.
तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्राज्ञस्तथापरे । वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते
मग काहींनी वडिलांचा, काहींनी राजाचा, तर काहींनी वरुणाचा उल्लेख केला; पण त्या चर्चेत कोणताही ठाम निर्णय झाला नाही.
इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः
अशा शंकेच्या वेळी, सर्वज्ञ आणि सर्वांचा सन्माननीय वसिष्ठ सभेत बोलू लागला.
शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् । निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः
अहो भाग्यवानांनो, वेदमान्य असा निर्णय ऐका: जेव्हा वडिलांनी आपला मुलगा नात्याचा स्नेह न ठेवता विकला,
सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसंग्रहात् । हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च
तेव्हा त्या धनाच्या मोहामुळे त्यांचे नाते तिथेच संपले; त्यामुळे तो हरिश्चंद्राचा विकत घेतलेला मुलगा झाला.
यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः । वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः
राजाने त्याला यज्ञाच्या खांबाला बांधले, तेव्हा तो त्याचा मुलगा राहिला नाही; त्याने वरुणाची स्तुती केली आणि वरुण प्रसन्न होऊन त्याला सोडले.
तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः । यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च
म्हणून, भाग्यवानांनो, हा प्रचेतसाचा मुलगा नाही; जो ज्या देवतेची मोठ्या मंत्रांनी स्तुती करतो, ती देवता प्रसन्न होऊन वर देते.
धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् । कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः
ती देवता धन, प्राण, पशू, राज्य आणि इच्छित मुक्तीही देते; हा कौशिकाचा मुलगा आहे, ज्याला संकटात वाचवले गेले.
मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे । व्यास उवाच - श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः
वरुणाच्या मोठ्या संकटात त्याला सामर्थ्यशाली मंत्र दिला—व्यास म्हणतो: वसिष्ठांचे हे बोलणे ऐकून सभासदांनी 'तसेच असो' असे मान्य केले.
विश्वामित्रस्तु जग्राह तं करे दक्षिणे तदा । एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरितः
त्या वेळी विश्वामित्रांनी त्याचा उजवा हात धरला आणि प्रेमाने म्हणाले, 'माझ्या घरी ये, मुला.' त्यांचे हृदय प्रेमाने भरून गेले होते.
शुनःशेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वरः । वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम्
शुनःशेप लवकरच त्यांच्यासोबत निघून गेला; वरुण समाधानाने आपल्या घरी परतला.
ऋत्विजश्च तथा सभ्याः स्वगृहान्निर्ययुस्तदा । राजापि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः
त्या वेळी यजमान आणि सभासदही आपापल्या घरी गेले; राजा आजारातून मुक्त होऊन अत्यंत आनंदी झाला.
प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा । रोहिताख्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तान्तं वरुणस्य ह
राजाने आनंदी मनाने प्रजांचे रक्षण केले; रोहिताने वरुणाच्या घडामोडी ऐकल्या,
आजगाम गृहं प्रीतो दुर्गमाद्वनपर्वतात् । दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम्
आणि तो आनंदाने कठीण डोंगर-वनातून घरी आला; दूतांनी राजाजवळ जाऊन सांगितले की, त्याचा मुलगा परत आला आहे.
मुदितोऽसौ जगामाशु सम्मुखः कोसलाधिपः । दृष्ट्वा पितरमायान्तं प्रेमोद्रिक्तः सुसम्भ्रमः
कोसलाधिपती आनंदाने पटकन पुढे गेला; वडील येताना पाहून तो प्रेम आणि आदराने भारावून गेला.
दण्डवत्पतितो भूमावश्रुपूर्णमुखः शुचा । राजापि तं समुत्थाप्य परिरभ्य मुदान्वितः
तो जमिनीवर दंडवत पडला, त्याच्या चेहऱ्यावर दुःखाने अश्रू होते; राजाने त्याला उचलून मिठी मारली आणि आनंदित झाला.
तमाघ्राय सुतं मूर्ध्नि पप्रच्छ कुशलं पुनः । उत्सङ्गे तं समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः
राजाने आपल्या मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेतला आणि पुन्हा त्याची कुशल विचारली; मग तो आनंदाने त्याला मांडीवर बसवून घेतला.
उष्णैर्नेत्रजलैः शीर्षण्यभिषेकमथाकरोत् । राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च
राजाच्या डोळ्यातून आलेल्या उष्ण अश्रूंनी त्याच्या डोक्यावर अभिषेक केला; आपल्या अतिप्रिय मुलासोबत त्याने राज्य केले.
वृत्तान्तं नरमेधस्य कथयामास विस्तरात् । राजसूयं क्रतुवरं चकार नृपसत्तमः
त्याने नरमेधाची कथा सविस्तर सांगितली; श्रेष्ठ राजाने राजसूय यज्ञ केला.
वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्विभुः । समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः
वसिष्ठांचे पूजन करून त्यांना मुख्य यजमान केले; यज्ञ पूर्ण झाल्यावर वसिष्ठांचे मोठ्या सन्मानाने पूजन झाले.
शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् । विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः
मुनिने आदराने इंद्राच्या रम्य निवासस्थानी प्रवेश केला; तिथेच विश्वामित्रही वसिष्ठांसोबत गेले.
मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम । विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम्
ते दोघेही एकत्र देवांच्या निवासात राहिले; विश्वामित्रांनी वसिष्ठांचा सन्मान करून त्यांना विचारले.
वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः । विश्वामित्र उवाच - क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम
शचीपतीच्या सभेत त्यांना पाहून विश्वामित्र आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणाले, 'मुनिश्रेष्ठा, तुला इतका मोठा सन्मान कसा मिळाला?'
कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके । वसिष्ठ उवाच - यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान्
'हे महाभाग, हे कोणी केले? माझ्यासमोर सत्य सांग.' वसिष्ठ म्हणाले, 'माझा यजमान राजा हरिश्चंद्र आहे, जो पराक्रमी आहे.'
राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः । नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः
'त्याने उत्तम दक्षिणा देऊन राजसूय यज्ञ केला; असा सत्यव्रती आणि दृढनिश्चयी राजा दुसरा कोणी नाही.'
दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः । तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन
'तो उदार, धर्मशील आणि प्रजेला आनंद देणारा आहे; त्याच्या यज्ञात मला सन्मान मिळाला, हे कौशिकपुत्रा.'
[ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः
'पुन्हा का विचारतोस? मी अगदी खरं सांगतो, द्विजा. हरिश्चंद्रासारखा राजा ना झाला ना होईल; तो सत्यव्रती, दानशूर, पराक्रमी आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ आहे.'
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम्
व्यास म्हणाले — त्या शब्दांनी विश्वामित्र अत्यंत संतापला, त्याच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला आणि त्याने त्याला असे म्हणाले.
विश्वामित्र उवाच एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् । वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः
विश्वामित्र म्हणाला — तू असा राजाचा खोटं बोलणारा आणि कपटी माणूस म्हणून स्तुती करतोस, ज्याने वर देऊन वरुणालाही फसवलं.