राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः । बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्
राजा अतिशय आश्चर्यचकित आणि वेदनेने त्रस्त झाला होता. त्याने वरुणाच्या पायांवर वाकून नमस्कार केला आणि हात जोडून, समोर उभ्या असलेल्या देवतेचे स्तवन केले.
हरिश्चन्द्र उवाच - देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः । कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना
हरिश्चंद्र म्हणाला – देवाधिदेव, दयाचा सागर, मी पापी आणि मंदबुद्धी आहे. मी अपराध केला, दीन आहे, पण परमेश्वराच्या कृपेने मी शुद्ध झालो आहे.
मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् । कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः
माझ्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने आणि दुःखाच्या वेळी मी तुझा अपमान केला. प्रभु, हे माझे अपराध क्षमा कर. अशा मंदबुद्धी माणसाचा काय अपराध धरावा?
अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया । वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो
मागणी करणाऱ्याला दोष कळत नाही. म्हणून पुत्राच्या इच्छेने, नरकाच्या भीतीने, मी तुला फसवले, हे देवाधिदेव.
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्
ज्याला पुत्र नाही त्याला ना स्वर्ग मिळतो, ना काही दुसरे. त्या वचनामुळे मी घाबरलो आणि म्हणून तुझा अपमान केला.
नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो । दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह
मूर्खाचा दोष ज्ञानी माणसाने धरू नये, हे प्रभु. मी वेदनेने त्रस्त आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या मुलाने मला फसवले आहे.
न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो । वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे
हे महराजा, मला माहित नाही माझा मुलगा कुठे गेला. तो मला फसवून, मृत्यूच्या भीतीने, जंगलात पळून गेला, हे दयासागर.
प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः । यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये
मी धन देऊन, त्या ब्राह्मण मुलाला घेतले. तुझ्या संतोषासाठी, विकत घेतलेल्या पुत्राने हा यज्ञ सुरू केला.
दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्भुतम् । जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्
तुझे दर्शन मिळाल्याने, माझे अद्भुत दुःख नाहीसे झाले. जलोदरामुळे झालेले सर्व त्रास, तुझ्या कृपेने, आता संपले.
व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च । दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्
व्यास म्हणाले – आजारी आणि वेदनेने त्रस्त असलेल्या राजाची ही वचने ऐकून, दयाळू देवाधिदेवाने त्या श्रेष्ठ राजाला उत्तर दिले.
वरुण उवाच - मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् । यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना
वरुण म्हणाला – राजा, जो शुनःशेपा माझी स्तुती करतो आणि फार दुःखी आहे, त्याला सोड. तुझा यज्ञ पूर्ण झाला आहे आणि तू रोगमुक्त झाला आहेस.
इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा । चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम्
असे सांगून, वरुणाने लगेचच त्या राजाला रोगमुक्त केले आणि सभेत बसलेल्या सर्वांच्या समोर तो पूर्णपणे बरा झाला.
विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना । जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे
वरुण या महात्म्याने त्या द्विजाला पाशातून मुक्त केले. मग त्या यज्ञमंडपात विजयाचा गजर झाला.
राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् । यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः
राजा लगेच आनंदित झाला आणि त्याच्या भयंकर आजारातून मुक्त झाला. शुनःशेप यज्ञाच्या खांबांपासून सोडवला गेला आणि तो अत्यंत शांतपणे तिथे उभा राहिला.
राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः । शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः
राजाने नम्रतेने तो यज्ञ पूर्ण केला. त्या वेळी शुनःशेपाने दोन्ही हात जोडून सभ्यांना उद्देशून बोलायला सुरुवात केली.
भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् । वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल
अहो सभासदांनो, तुम्ही सर्व धर्म जाणणारे आहात. कृपया वेदशास्त्रानुसार आणि सत्य बोलून धर्माचा निर्णय सांगा.
पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् । भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम्
सर्वज्ञांनो, मी नेमका कोणाचा मुलगा आहे? माझे वडील कोण, आणि कोण सर्वांत श्रेष्ठ आहेत? तुम्ही जे सांगाल, त्यांच्याच शरण मी जाईन.
इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् । सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ
शुनःशेपाचे हे बोलणे ऐकून सभासदांनी एकमेकांत चर्चा केली: 'हा अजीगर्ताचा मुलगा आहे, दुसऱ्याचा कसा असू शकतो?'
अङ्गादङ्गात्समुद्भूतः पालितस्तेन भक्तितः । अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः
तो अंगातून जन्मलेला आणि त्याच्याच भक्तीने वाढवलेला आहे, मग तो दुसऱ्याचा मुलगा कसा असू शकेल? हाच आमचा निर्णय आहे.
तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः । विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल
हे ऐकून वामदेव सभासदांना म्हणाला, 'हा मुलगा त्याच्या वडिलांनी धनाच्या लोभाने विकला होता.'
पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः । अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै
हा राजा, जो धन देतो, त्याचा मुलगा आहे, यात शंका नाही. किंवा, हा वरुणाचा आहे, कारण त्यानेच वरुणाच्या पाशातून याला मुक्त केले.
अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः । तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः
जो अन्न देतो, संकटातून वाचवतो, विद्या देतो, धन देतो—हे पाचजण वडील मानले जातात.
तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्राज्ञस्तथापरे । वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते
मग काहींनी वडिलांचा, काहींनी राजाचा, तर काहींनी वरुणाचा उल्लेख केला; पण त्या चर्चेत कोणताही ठाम निर्णय झाला नाही.
इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः
अशा शंकेच्या वेळी, सर्वज्ञ आणि सर्वांचा सन्माननीय वसिष्ठ सभेत बोलू लागला.
शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् । निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः
अहो भाग्यवानांनो, वेदमान्य असा निर्णय ऐका: जेव्हा वडिलांनी आपला मुलगा नात्याचा स्नेह न ठेवता विकला,
सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसंग्रहात् । हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च
तेव्हा त्या धनाच्या मोहामुळे त्यांचे नाते तिथेच संपले; त्यामुळे तो हरिश्चंद्राचा विकत घेतलेला मुलगा झाला.
यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः । वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः
राजाने त्याला यज्ञाच्या खांबाला बांधले, तेव्हा तो त्याचा मुलगा राहिला नाही; त्याने वरुणाची स्तुती केली आणि वरुण प्रसन्न होऊन त्याला सोडले.
तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः । यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च
म्हणून, भाग्यवानांनो, हा प्रचेतसाचा मुलगा नाही; जो ज्या देवतेची मोठ्या मंत्रांनी स्तुती करतो, ती देवता प्रसन्न होऊन वर देते.
धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् । कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः
ती देवता धन, प्राण, पशू, राज्य आणि इच्छित मुक्तीही देते; हा कौशिकाचा मुलगा आहे, ज्याला संकटात वाचवले गेले.
मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे । व्यास उवाच - श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः
वरुणाच्या मोठ्या संकटात त्याला सामर्थ्यशाली मंत्र दिला—व्यास म्हणतो: वसिष्ठांचे हे बोलणे ऐकून सभासदांनी 'तसेच असो' असे मान्य केले.