प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे । प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम
विनंती फेटाळल्याने होणारा दोष तुला कसा कळत नाही? या यज्ञात, राजाधिराज, मागितलेलं नेहमीच द्यावं.
अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः
नाहीतर, राजा, नक्कीच तुझ्यावर पाप येईल, यात शंका नाही. व्यास म्हणतो— कौशिकाचं हे बोलणं ऐकून, तो राजांचा श्रेष्ठ—
प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् । जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने
महामुनी कौशिकाला त्या राजाने उत्तर दिलं— 'गाधीपुत्रा, मला जलोदराचा मोठा त्रास आहे, मुनी, मी फारच दुःखी आहे.'
तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा
म्हणून मी या मुलाला सोडणार नाही; दुसरं काही माग, कौशिक. या बाबतीत माझ्याशी वाद करू नकोस.
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्
राजाच्या त्या शब्दांनी विश्वामित्राला फार राग आला. त्याने दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्या दु:खी ब्राह्मणपुत्राकडे पाहिले.
वसिष्ठविश्वामित्रपणवर्णनम् व्यास उवाच - रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः । शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्
व्यास म्हणाले – रडणाऱ्या त्या मुलाकडे पाहून विश्वामित्राच्या मनात दया आली. तो फारच दुःखी असलेल्या शुनःशेपाजवळ गेला आणि त्याला म्हणाला,
मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् । जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया
प्रचेता पुत्रा, मी तुला जो मंत्र सांगितला आहे, तो मनात आठवत राहा. तो जप करत गेलास तर, माझ्या आज्ञेने तुला सर्व मंगल घडेल.
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः । मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्
विश्वामित्राची वचने ऐकून, शुनःशेपा दुःखाने गहिवरला. त्याने कौशिकांनी सांगितलेला मंत्र मनात स्पष्टपणे जपायला सुरुवात केली.
जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः । प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके
तो तिथे मंत्र जपत असताना, दयाळू प्रचेता अचानक प्रकट झाला आणि त्या मुलावर प्रसन्न झाला.
दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः । तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते
त्याला आलेले पाहून सर्वांना मोठा आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या सर्वांनी आनंदाने वरुण देवतेचे स्तुती केली.
राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः । बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्
राजा अतिशय आश्चर्यचकित आणि वेदनेने त्रस्त झाला होता. त्याने वरुणाच्या पायांवर वाकून नमस्कार केला आणि हात जोडून, समोर उभ्या असलेल्या देवतेचे स्तवन केले.
हरिश्चन्द्र उवाच - देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः । कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना
हरिश्चंद्र म्हणाला – देवाधिदेव, दयाचा सागर, मी पापी आणि मंदबुद्धी आहे. मी अपराध केला, दीन आहे, पण परमेश्वराच्या कृपेने मी शुद्ध झालो आहे.
मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् । कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः
माझ्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने आणि दुःखाच्या वेळी मी तुझा अपमान केला. प्रभु, हे माझे अपराध क्षमा कर. अशा मंदबुद्धी माणसाचा काय अपराध धरावा?
अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया । वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो
मागणी करणाऱ्याला दोष कळत नाही. म्हणून पुत्राच्या इच्छेने, नरकाच्या भीतीने, मी तुला फसवले, हे देवाधिदेव.
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्
ज्याला पुत्र नाही त्याला ना स्वर्ग मिळतो, ना काही दुसरे. त्या वचनामुळे मी घाबरलो आणि म्हणून तुझा अपमान केला.
नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो । दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह
मूर्खाचा दोष ज्ञानी माणसाने धरू नये, हे प्रभु. मी वेदनेने त्रस्त आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या मुलाने मला फसवले आहे.
न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो । वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे
हे महराजा, मला माहित नाही माझा मुलगा कुठे गेला. तो मला फसवून, मृत्यूच्या भीतीने, जंगलात पळून गेला, हे दयासागर.
प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः । यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये
मी धन देऊन, त्या ब्राह्मण मुलाला घेतले. तुझ्या संतोषासाठी, विकत घेतलेल्या पुत्राने हा यज्ञ सुरू केला.
दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्भुतम् । जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्
तुझे दर्शन मिळाल्याने, माझे अद्भुत दुःख नाहीसे झाले. जलोदरामुळे झालेले सर्व त्रास, तुझ्या कृपेने, आता संपले.
व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च । दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्
व्यास म्हणाले – आजारी आणि वेदनेने त्रस्त असलेल्या राजाची ही वचने ऐकून, दयाळू देवाधिदेवाने त्या श्रेष्ठ राजाला उत्तर दिले.
वरुण उवाच - मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् । यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना
वरुण म्हणाला – राजा, जो शुनःशेपा माझी स्तुती करतो आणि फार दुःखी आहे, त्याला सोड. तुझा यज्ञ पूर्ण झाला आहे आणि तू रोगमुक्त झाला आहेस.
इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा । चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम्
असे सांगून, वरुणाने लगेचच त्या राजाला रोगमुक्त केले आणि सभेत बसलेल्या सर्वांच्या समोर तो पूर्णपणे बरा झाला.
विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना । जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे
वरुण या महात्म्याने त्या द्विजाला पाशातून मुक्त केले. मग त्या यज्ञमंडपात विजयाचा गजर झाला.
राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् । यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः
राजा लगेच आनंदित झाला आणि त्याच्या भयंकर आजारातून मुक्त झाला. शुनःशेप यज्ञाच्या खांबांपासून सोडवला गेला आणि तो अत्यंत शांतपणे तिथे उभा राहिला.
राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः । शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः
राजाने नम्रतेने तो यज्ञ पूर्ण केला. त्या वेळी शुनःशेपाने दोन्ही हात जोडून सभ्यांना उद्देशून बोलायला सुरुवात केली.
भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् । वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल
अहो सभासदांनो, तुम्ही सर्व धर्म जाणणारे आहात. कृपया वेदशास्त्रानुसार आणि सत्य बोलून धर्माचा निर्णय सांगा.
पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् । भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम्
सर्वज्ञांनो, मी नेमका कोणाचा मुलगा आहे? माझे वडील कोण, आणि कोण सर्वांत श्रेष्ठ आहेत? तुम्ही जे सांगाल, त्यांच्याच शरण मी जाईन.
इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् । सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ
शुनःशेपाचे हे बोलणे ऐकून सभासदांनी एकमेकांत चर्चा केली: 'हा अजीगर्ताचा मुलगा आहे, दुसऱ्याचा कसा असू शकतो?'
अङ्गादङ्गात्समुद्भूतः पालितस्तेन भक्तितः । अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः
तो अंगातून जन्मलेला आणि त्याच्याच भक्तीने वाढवलेला आहे, मग तो दुसऱ्याचा मुलगा कसा असू शकेल? हाच आमचा निर्णय आहे.
तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः । विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल
हे ऐकून वामदेव सभासदांना म्हणाला, 'हा मुलगा त्याच्या वडिलांनी धनाच्या लोभाने विकला होता.'