येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् । यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः
तू या निरपराध ब्राह्मणपुत्राला मारायचं ठरवलं आहेस; जो कुणी दुसऱ्याला वैर नसताना, फक्त स्वतःच्या इच्छेसाठी पुन्हा पुन्हा मारतो—
हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे । जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः
पुढच्या जन्मात जेव्हा तो मारणारा भेटतो, तेव्हा तो त्याचा वध करतो; ज्याने हा मुलगा तुला दिला, त्याचा वडील फारच दुष्ट मनाचा आहे.
स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्
स्वतःचा मुलगा धनाच्या लोभाने पाप मार्गाने वागतो आणि वाईट विचार करतो; अनेक मुलगे असावेत, कारण त्यातला एक जरी गया येथे गेला—
यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत्
कोणी अश्वमेध यज्ञ करावा किंवा काळा बैल सोडावा; आणि जो कोणी देशात पाप कर्म करतो—
षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः । निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः
त्याच्या पापाचा सहावा भाग राजा भोगतो, यात शंका नाही; पाप करायला निघालेल्याला राजाने थांबवावं.
न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः । सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः
जो मुलगा विकायला निघाला होता, त्याला तू का थांबवलं नाहीस? सूर्यवंशात जन्मलेला, त्रिशंकूचा हा पुण्यवान मुलगा—
आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव । मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे
राजा, तू आर्य असूनही अनार्यांसारखं वागायचं ठरवलं आहेस; ऋषीपुत्राची सुटका करून आणि माझं ऐकून—
तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् । पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः
राजा, तुझ्या शरीरात सुख नक्की मिळेल, जर तू विचार न करता असं केलंस; तुझ्या वडिलांना शापामुळे चांडाळत्व मिळालं आहे.
मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल । तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप
मीच त्यांना त्या शरीराने स्वर्गात नेलं; म्हणून, माझ्या प्रेमापोटी, राजा, माझं ऐक.
मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् । याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके
हा गरीब मुलगा, जो रडतोय आणि खूपच व्याकुळ आहे, त्याला सोड; या राजसूय यज्ञात मी तुला विनंती केली आहे.
प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे । प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम
विनंती फेटाळल्याने होणारा दोष तुला कसा कळत नाही? या यज्ञात, राजाधिराज, मागितलेलं नेहमीच द्यावं.
अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः
नाहीतर, राजा, नक्कीच तुझ्यावर पाप येईल, यात शंका नाही. व्यास म्हणतो— कौशिकाचं हे बोलणं ऐकून, तो राजांचा श्रेष्ठ—
प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् । जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने
महामुनी कौशिकाला त्या राजाने उत्तर दिलं— 'गाधीपुत्रा, मला जलोदराचा मोठा त्रास आहे, मुनी, मी फारच दुःखी आहे.'
तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा
म्हणून मी या मुलाला सोडणार नाही; दुसरं काही माग, कौशिक. या बाबतीत माझ्याशी वाद करू नकोस.
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्
राजाच्या त्या शब्दांनी विश्वामित्राला फार राग आला. त्याने दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्या दु:खी ब्राह्मणपुत्राकडे पाहिले.
वसिष्ठविश्वामित्रपणवर्णनम् व्यास उवाच - रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः । शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्
व्यास म्हणाले – रडणाऱ्या त्या मुलाकडे पाहून विश्वामित्राच्या मनात दया आली. तो फारच दुःखी असलेल्या शुनःशेपाजवळ गेला आणि त्याला म्हणाला,
मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् । जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया
प्रचेता पुत्रा, मी तुला जो मंत्र सांगितला आहे, तो मनात आठवत राहा. तो जप करत गेलास तर, माझ्या आज्ञेने तुला सर्व मंगल घडेल.
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः । मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्
विश्वामित्राची वचने ऐकून, शुनःशेपा दुःखाने गहिवरला. त्याने कौशिकांनी सांगितलेला मंत्र मनात स्पष्टपणे जपायला सुरुवात केली.
जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः । प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके
तो तिथे मंत्र जपत असताना, दयाळू प्रचेता अचानक प्रकट झाला आणि त्या मुलावर प्रसन्न झाला.
दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः । तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते
त्याला आलेले पाहून सर्वांना मोठा आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या सर्वांनी आनंदाने वरुण देवतेचे स्तुती केली.
राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः । बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्
राजा अतिशय आश्चर्यचकित आणि वेदनेने त्रस्त झाला होता. त्याने वरुणाच्या पायांवर वाकून नमस्कार केला आणि हात जोडून, समोर उभ्या असलेल्या देवतेचे स्तवन केले.
हरिश्चन्द्र उवाच - देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः । कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना
हरिश्चंद्र म्हणाला – देवाधिदेव, दयाचा सागर, मी पापी आणि मंदबुद्धी आहे. मी अपराध केला, दीन आहे, पण परमेश्वराच्या कृपेने मी शुद्ध झालो आहे.
मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् । कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः
माझ्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने आणि दुःखाच्या वेळी मी तुझा अपमान केला. प्रभु, हे माझे अपराध क्षमा कर. अशा मंदबुद्धी माणसाचा काय अपराध धरावा?
अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया । वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो
मागणी करणाऱ्याला दोष कळत नाही. म्हणून पुत्राच्या इच्छेने, नरकाच्या भीतीने, मी तुला फसवले, हे देवाधिदेव.
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्
ज्याला पुत्र नाही त्याला ना स्वर्ग मिळतो, ना काही दुसरे. त्या वचनामुळे मी घाबरलो आणि म्हणून तुझा अपमान केला.
नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो । दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह
मूर्खाचा दोष ज्ञानी माणसाने धरू नये, हे प्रभु. मी वेदनेने त्रस्त आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या मुलाने मला फसवले आहे.
न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो । वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे
हे महराजा, मला माहित नाही माझा मुलगा कुठे गेला. तो मला फसवून, मृत्यूच्या भीतीने, जंगलात पळून गेला, हे दयासागर.
प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः । यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये
मी धन देऊन, त्या ब्राह्मण मुलाला घेतले. तुझ्या संतोषासाठी, विकत घेतलेल्या पुत्राने हा यज्ञ सुरू केला.
दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्भुतम् । जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्
तुझे दर्शन मिळाल्याने, माझे अद्भुत दुःख नाहीसे झाले. जलोदरामुळे झालेले सर्व त्रास, तुझ्या कृपेने, आता संपले.
व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च । दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्
व्यास म्हणाले – आजारी आणि वेदनेने त्रस्त असलेल्या राजाची ही वचने ऐकून, दयाळू देवाधिदेवाने त्या श्रेष्ठ राजाला उत्तर दिले.