यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः । धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम्
'जो स्वतःच्या मुलाला मारायला निघाला आहे, तो आपल्या कुळाचा कलंक आहे! छे, तू चांडाळ आहेस; हे पापाचं कृत्य करायला तू निघालास?'
हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति । आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम्
'मुलाला मारून धन मिळवल्यावर तुला काय सुख मिळणार? वेदात सांगितलं आहे की, मुलगा म्हणजे स्वतःचाच भाग असतो.'
तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि । एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः
'मग, पापी मनाच्या माणसा, तू स्वतःलाच कसा मारायला निघालास?' असं मोठा गोंधळ उठला असताना, कुशिकपुत्र तिथे आला.
समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः । विश्वामित्र उवाच - राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम्
तो दयाळूपणाने राजाजवळ गेला आणि म्हणाला—विश्वामित्र म्हणतो—'राजा, हा शुनःशेप रडतोय, फार दुःखी आहे—'
क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा । दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि
'तुझा यज्ञ पूर्ण होईल आणि सर्व रोग नाहीसे होतील; दयेसारखं पुण्य नाही आणि हिंसेसारखं पापही नाही.'
रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय । आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम्
'स्वतःच्या सुखासाठी किंवा शरीराच्या रक्षणासाठी दुसऱ्याचं शरीर मारू नकोस; स्वतःच्या रक्षणासाठी दुसऱ्याचं नाश करू नये.'
न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता । दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च
राजा, जो माणूस सर्व बाजूंनी शुभ घडावं असं इच्छितो, त्याने कोणतंही कर्म करू नये; सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून, ज्या पद्धतीने समाधान मिळेल तसं वागावं.
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः । आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम
सर्व इंद्रिये शांत झाल्यावर आणि मन समाधानी असताना, जगाचा स्वामी लवकर प्रसन्न होतो; राजाधिराज, सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं समजावं.
जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल । त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम्
सर्वांना नेहमीच जगावंसं वाटतं आणि प्रिय गोष्टी मिळाव्यात असं वाटतं; तू स्वतःचं सुख साधण्यासाठी या ब्राह्मणाच्या मुलाला मारण्याचा विचार करतोस.
कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् । पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप
तो स्वतःचं सुख असलेलं हे शरीर का वाचवू नये, असं का होईल? तुझं आणि त्याचं पूर्वजन्मी काही वैर नाही, राजा.
येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् । यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः
तू या निरपराध ब्राह्मणपुत्राला मारायचं ठरवलं आहेस; जो कुणी दुसऱ्याला वैर नसताना, फक्त स्वतःच्या इच्छेसाठी पुन्हा पुन्हा मारतो—
हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे । जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः
पुढच्या जन्मात जेव्हा तो मारणारा भेटतो, तेव्हा तो त्याचा वध करतो; ज्याने हा मुलगा तुला दिला, त्याचा वडील फारच दुष्ट मनाचा आहे.
स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्
स्वतःचा मुलगा धनाच्या लोभाने पाप मार्गाने वागतो आणि वाईट विचार करतो; अनेक मुलगे असावेत, कारण त्यातला एक जरी गया येथे गेला—
यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत्
कोणी अश्वमेध यज्ञ करावा किंवा काळा बैल सोडावा; आणि जो कोणी देशात पाप कर्म करतो—
षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः । निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः
त्याच्या पापाचा सहावा भाग राजा भोगतो, यात शंका नाही; पाप करायला निघालेल्याला राजाने थांबवावं.
न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः । सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः
जो मुलगा विकायला निघाला होता, त्याला तू का थांबवलं नाहीस? सूर्यवंशात जन्मलेला, त्रिशंकूचा हा पुण्यवान मुलगा—
आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव । मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे
राजा, तू आर्य असूनही अनार्यांसारखं वागायचं ठरवलं आहेस; ऋषीपुत्राची सुटका करून आणि माझं ऐकून—
तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् । पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः
राजा, तुझ्या शरीरात सुख नक्की मिळेल, जर तू विचार न करता असं केलंस; तुझ्या वडिलांना शापामुळे चांडाळत्व मिळालं आहे.
मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल । तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप
मीच त्यांना त्या शरीराने स्वर्गात नेलं; म्हणून, माझ्या प्रेमापोटी, राजा, माझं ऐक.
मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् । याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके
हा गरीब मुलगा, जो रडतोय आणि खूपच व्याकुळ आहे, त्याला सोड; या राजसूय यज्ञात मी तुला विनंती केली आहे.
प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे । प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम
विनंती फेटाळल्याने होणारा दोष तुला कसा कळत नाही? या यज्ञात, राजाधिराज, मागितलेलं नेहमीच द्यावं.
अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः
नाहीतर, राजा, नक्कीच तुझ्यावर पाप येईल, यात शंका नाही. व्यास म्हणतो— कौशिकाचं हे बोलणं ऐकून, तो राजांचा श्रेष्ठ—
प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् । जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने
महामुनी कौशिकाला त्या राजाने उत्तर दिलं— 'गाधीपुत्रा, मला जलोदराचा मोठा त्रास आहे, मुनी, मी फारच दुःखी आहे.'
तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा
म्हणून मी या मुलाला सोडणार नाही; दुसरं काही माग, कौशिक. या बाबतीत माझ्याशी वाद करू नकोस.
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्
राजाच्या त्या शब्दांनी विश्वामित्राला फार राग आला. त्याने दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्या दु:खी ब्राह्मणपुत्राकडे पाहिले.
वसिष्ठविश्वामित्रपणवर्णनम् व्यास उवाच - रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः । शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्
व्यास म्हणाले – रडणाऱ्या त्या मुलाकडे पाहून विश्वामित्राच्या मनात दया आली. तो फारच दुःखी असलेल्या शुनःशेपाजवळ गेला आणि त्याला म्हणाला,
मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् । जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया
प्रचेता पुत्रा, मी तुला जो मंत्र सांगितला आहे, तो मनात आठवत राहा. तो जप करत गेलास तर, माझ्या आज्ञेने तुला सर्व मंगल घडेल.
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः । मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्
विश्वामित्राची वचने ऐकून, शुनःशेपा दुःखाने गहिवरला. त्याने कौशिकांनी सांगितलेला मंत्र मनात स्पष्टपणे जपायला सुरुवात केली.
जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः । प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके
तो तिथे मंत्र जपत असताना, दयाळू प्रचेता अचानक प्रकट झाला आणि त्या मुलावर प्रसन्न झाला.
दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः । तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते
त्याला आलेले पाहून सर्वांना मोठा आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या सर्वांनी आनंदाने वरुण देवतेचे स्तुती केली.