पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम
वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या ब्राह्मणांनी दहा प्रकारच्या मुलांचा उल्लेख केला आहे. म्हणून, राजाधिराज, संपत्ती देऊन मुलगा मिळव आणि यज्ञ कर.
वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति । लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः
मग वरुणही प्रसन्न होईल आणि सुख देईल. लोभापोटी तुझ्या राज्यातील एखादा ब्राह्मण नक्कीच आपला मुलगा देईल.
एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना । प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया
वसिष्ठांच्या बोलण्याने आनंदी झालेल्या त्या उदार राजाने, असा मुलगा शोधण्यासाठी आपला प्रधान पाठवला.
अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः । तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः
त्या राजाच्या राज्यात अजिगर्त नावाचा एक गरीब ब्राह्मण राहत होता. त्याला विशेषतः तीन मुलं होती.
प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः । गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै
प्रधानाने त्या अशक्त ब्राह्मणाला मुलासाठी विचारलं. त्यावर तो म्हणाला, 'मला शंभर गायी दे, मग मी यज्ञासाठी मुलगा देतो.'
शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलांगूल इत्यमी । तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम्
'शुनःपुच्छ, शुनःशेप, आणि शुनोलांगूल — ही माझ्या मुलांची नावं आहेत. शंभर गायी दे, त्यातला कुणीही एक मी देईन.'
अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे
हे ऐकून, अजिगर्त भुकेने खूप त्रस्त झाला आणि कोणता मुलगा विकावा हे तो मनात ठरवू लागला.
कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् । कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी
मोठा मुलगा घरच्या कामांसाठी जबाबदार आहे असं वाटून त्याने त्याला दिला नाही. आईनेही, 'हा माझा आहे' असं म्हणत धाकटा मुलगा द्यायला नकार दिला.
मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च । आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः
राजाने आपल्या मधल्या मुलाला, शुनःशेपाला, शंभर गायींसह दिलं आणि त्याला नरमेधासाठी बळी म्हणून आणलं.
रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् । यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा
शुनःशेप रडत, दुःखी, दीन, थरथरत आणि फारच व्याकुळ अवस्थेत यूपाशी बांधलेला पाहून, त्या वेळी ऋषी लोकांनी हंबरडा फोडला.
शामित्राय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः । शमिता नाददे शस्त्रं तमालम्भयितुं शिशुम्
राजाने शुनःशेपाला शामित्रासाठी नरमेधात बळी म्हणून ठरवलं; पण यज्ञ करणाऱ्या पुरोहिताने त्या मुलावर शस्त्र उचललं नाही.
नाहं द्विजसुतं दीनं रुदन्तं करुणं भृशम् । हनिष्यामि स्वलोभार्थमित्युवाचाप्यसौ तदा
तो म्हणाला, 'मी या दीन, रडणाऱ्या, फारच करुण अशा द्विजपुत्राला स्वतःच्या स्वार्थासाठी मारणार नाही.'
इत्युक्त्वा विररामासौ कर्मणो दुष्करादथ । राजा आभासदः प्राह किं कर्तव्यमिति द्विजाः
असं म्हणून तो त्या कठीण कर्मापासून बाजूला राहिला; मग राजाने सभेला विचारलं, 'आता काय करावं, हे द्विजांनो?'
जातः किलकिलाशब्दो जनानां क्रोशतां तदा । क्रन्दमाने शुनःशेपे सभायां भृशमद्भुतम्
त्या वेळी शुनःशेप सभेत जोरजोरात रडू लागला आणि लोकांनी मोठा गोंधळ घातला; हे दृश्य खूपच अद्भुत होतं.
अजीगर्तस्तदोत्थाय तमुवाच नृपोत्तमम् । राजन् कार्यं करिष्यामि तवाहं सुस्थिरो भव
तेव्हा अजीगर्त उठून त्या थोर राजाला म्हणाला, 'राजा, मी तुझं काम करीन; तू निर्धास्त रहा.'
वेतनं द्विगुणं देहि हनिष्यामि पशुं किल । कर्तव्यं मखकार्यं वै मया तेऽद्य धनार्थिना
'मला दुप्पट मोबदला दे, मग मी खरंच हा बळी मारतो; आज मी धनाच्या इच्छेने तुझं यज्ञकर्म पार पाडीन.'
दुःखितस्य धनार्थस्य सदासूया प्रसूयते । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिश्चन्द्रो मुदान्वितः
जो दुःखी आणि धनाच्या शोधात असतो, त्याच्या मनात नेहमीच हेवा उत्पन्न होतो; व्यास म्हणतात—त्याचं बोलणं ऐकून हरिश्चंद्र आनंदित झाला.
तमुवाच ददाम्यद्य गवां शतमनुत्तमम् । तदाकर्ण्य पिता तस्य पुत्रं हन्तुं समुद्यतः
तो म्हणाला, 'आज मी तुला शंभर उत्तम गायी देईन.' हे ऐकून त्या पित्याने स्वतःच्या मुलाला मारायला तयारी केली.
लोभेनाकुलचित्तोऽसौ शामित्रे कृतनिश्चयः । समुद्यतं च तं दृष्ट्वा जनाः सर्वे सभासदः
लोभाने त्याचं मन अस्वस्थ झालं होतं आणि मोबदल्यासाठी तो हे कृत्य करायला ठाम झाला; त्याला असं सज्ज पाहून सगळे लोक आणि सभासद बघू लागले.
चुक्रुशुर्भृशदुःखार्ता हाहेति जगदुर्वचः । पिशाचोऽयं महापापी क्रूरकर्मा द्विजाकृतिः
फार दुःखाने व्याकुळ होऊन सगळ्यांनी 'हाय हाय' अशी हाक दिली आणि म्हणाले, 'हा माणूस राक्षसासारखा आहे, मोठा पापी, क्रूर कृत्य करणारा, जरी द्विजाचा रूप घेतला असला तरी.'
यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः । धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम्
'जो स्वतःच्या मुलाला मारायला निघाला आहे, तो आपल्या कुळाचा कलंक आहे! छे, तू चांडाळ आहेस; हे पापाचं कृत्य करायला तू निघालास?'
हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति । आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम्
'मुलाला मारून धन मिळवल्यावर तुला काय सुख मिळणार? वेदात सांगितलं आहे की, मुलगा म्हणजे स्वतःचाच भाग असतो.'
तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि । एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः
'मग, पापी मनाच्या माणसा, तू स्वतःलाच कसा मारायला निघालास?' असं मोठा गोंधळ उठला असताना, कुशिकपुत्र तिथे आला.
समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः । विश्वामित्र उवाच - राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम्
तो दयाळूपणाने राजाजवळ गेला आणि म्हणाला—विश्वामित्र म्हणतो—'राजा, हा शुनःशेप रडतोय, फार दुःखी आहे—'
क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा । दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि
'तुझा यज्ञ पूर्ण होईल आणि सर्व रोग नाहीसे होतील; दयेसारखं पुण्य नाही आणि हिंसेसारखं पापही नाही.'
रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय । आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम्
'स्वतःच्या सुखासाठी किंवा शरीराच्या रक्षणासाठी दुसऱ्याचं शरीर मारू नकोस; स्वतःच्या रक्षणासाठी दुसऱ्याचं नाश करू नये.'
न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता । दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च
राजा, जो माणूस सर्व बाजूंनी शुभ घडावं असं इच्छितो, त्याने कोणतंही कर्म करू नये; सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून, ज्या पद्धतीने समाधान मिळेल तसं वागावं.
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः । आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम
सर्व इंद्रिये शांत झाल्यावर आणि मन समाधानी असताना, जगाचा स्वामी लवकर प्रसन्न होतो; राजाधिराज, सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखं समजावं.
जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल । त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम्
सर्वांना नेहमीच जगावंसं वाटतं आणि प्रिय गोष्टी मिळाव्यात असं वाटतं; तू स्वतःचं सुख साधण्यासाठी या ब्राह्मणाच्या मुलाला मारण्याचा विचार करतोस.
कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् । पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप
तो स्वतःचं सुख असलेलं हे शरीर का वाचवू नये, असं का होईल? तुझं आणि त्याचं पूर्वजन्मी काही वैर नाही, राजा.