एवं वर्षगणान्ते तु स्वर्गस्थः पाकशासनः । उर्वशीं नागतां दृष्ट्वा गन्धर्वानाह देवराट्
अशी अनेक वर्षं गेल्यावर, स्वर्गात राहणारा इंद्राने पाहिलं की उर्वशी परत आलेली नाही. तेव्हा त्याने गंधर्वांना बोलावलं.
उर्वशीमानयध्वं भो गन्धर्वाः सर्व एव हि । हृत्वोरणौ गृहात्तस्य भूपतेः समये किल
गंधर्वांनो, तुम्ही सर्वांनी उर्वशीला इथे आणा! ती राजा यांच्या घरी ठरलेल्या वेळी नेण्यात आली होती.
उर्वशीरहितं स्थानं मदीयं नातिशोभते । येन केनाप्युपायेन तामानयत कामिनीम्
उर्वशीशिवाय माझं स्थान काहीच शोभत नाही; कोणत्याही उपायाने ती कामिनी परत आणा.
इत्युक्तास्तेऽथ गन्धर्वा विश्वावसुपुरोगमाः । ततो गत्वा महागाढे तमसि प्रत्युपस्थिते
इंद्राने असं सांगितल्यावर, विश्वावसु यांच्या पुढाकाराने सर्व गंधर्व तिथे गेले आणि गडद अंधार पडल्यावर ते त्या ठिकाणी पोहोचले.
जह्रुस्तावुरणौ देवा रममाणं विलोक्य तम् । चक्रन्दतुस्तदा तौ तु ह्रियमाणौ विहायसा
त्यांनी त्या दोघांना जंगलात आनंद करताना पाहिलं आणि पकडलं; तेव्हा दोघेही आकाशात नेले जात असताना मोठ्याने ओरडले.
उर्वशी तदुपाकर्ण्य क्रन्दितं सुतयोरिव । कुपितोवाच राजानं समयोऽयं कृतो मया
आपल्या मुलांसारखी किंकाळी ऐकून उर्वशीला राग आला आणि तिने राजाला सांगितलं, 'हा करार मीच केला होता.'
नष्टाहं तव विश्वासाद्धृतौ चोरैर्ममोरणौ । राजन्पुत्रसमावेतौ त्वं किं शेषे स्त्रिया समः
'मी तुझ्यावर विश्वास ठेवला म्हणून आता हरवले आहे, कारण चोरांनी माझी मुलं जंगलातून पळवली. राजन, तुझी मुलं हरवली असताना तू एका स्त्रीसोबत राहतोस.'
हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना । उरणौ मे गतौ चाद्य सदा प्राणप्रियौ मम
'या नीच, निर्बल आणि केवळ शौर्याचा गर्व करणाऱ्या माणसामुळे मी नष्ट झाले; आज माझे दोन्ही प्राणप्रिय मुले जंगलातून गेली.'
एवं विलप्यमानां तां दृष्ट्वा राजा विमोहितः । नग्न एव ययौ तूर्णं पृष्ठतः पृथिवीपतिः
ती अशा प्रकारे रडत असताना पाहून राजा गोंधळला; तो नग्न अवस्थेतच तिच्या मागे धावला.
विद्युत्प्रकाशिता तत्र गन्धर्वैर्नृपवेश्मनि । नग्नभूतस्तया दृष्टो भूपतिर्गन्तुकामया
गंधर्वांनी वीज चमकवून राजवाड्यात उजेड केला आणि निघून जाण्याच्या इच्छेने असलेल्या तिने राजाला नग्न अवस्थेत पाहिलं.
त्यक्त्वोरणौ गताः सर्वे गन्धर्वाः पथि पार्थिवः । नग्नो जग्राह तौ श्रान्तो जगाम स्वगृहं प्रति
सर्व गंधर्व जंगल सोडून गेले; राजा थकलेला आणि नग्न अवस्थेत त्या दोघांना धरून आपल्या घरी निघाला.
तदोर्वशीं गतां दृष्ट्वा विललापातिदुःखितः । नग्नं वीक्ष्य पतिं नारी गता सा वरवर्णिनी
उर्वशी निघून गेल्याचं पाहून तो खूप दुःखी होऊन रडला; आणि आपल्या पतीला नग्न अवस्थेत पाहून ती सुंदर स्त्री निघून गेली.
क्रन्दन्स देशदेशेषु बभ्राम नृपतिः स्वयम् । तच्चित्तो विह्वलः शोचन्विवशः काममोहितः
राजा स्वतः ठिकठिकाणी फिरत राहिला, रडत राहिला, त्याचं मन व्याकुळ झालं, तो दुःखात, असहाय्य आणि काममोहाने ग्रासलेला होता.
भ्रमन्वै सकलां पृथ्वीं कुरुक्षेत्रे ददर्श ताम् । दृष्ट्वा संहृष्टवदनः प्राह सूक्तं नृपोत्तमः
संपूर्ण पृथ्वीवर भटकत असताना, त्याला कुरुक्षेत्रात ती दिसली; तिला पाहून, तो राजांचा श्रेष्ठ आनंदित चेहऱ्याने म्हणाला.
अये जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वं त्वन्मनसं कान्तं वशगं चाप्यनागसम्
'अगं पत्नी, थांब, थांब! या भयंकर ठिकाणी तू मला, तुझ्या प्रिय आणि निष्पाप पतीला, सोडून जाऊ नकोस.'
स देहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृकाः काकास्त्वया त्यक्तं वरोरु यत्
'हे देवी, तू मला दूर नेऊन टाकलं आहेस, त्यामुळे हे शरीर इथेच पडून राहील; मग लांडगे आणि कावळे ते खातील, कारण तू, सुंदर स्त्री, मला सोडून गेलीस.'
एवं विलपमानं तं राजानं प्राह चोर्वशी । दुःखितं कृपणं श्रान्तं कामार्तं विवशं भृशम्
राजा अशा प्रकारे विलाप करत असताना, उर्वशीने त्या दुःखी, दीन, थकलेल्या, कामातुर आणि असहाय्य राजाला सांगितलं.
उर्वश्युवाच मूर्खोऽसि नृपशार्दूल ज्ञानं कुत्र गतं तव । क्वापि सख्यं न च स्त्रीणां वृकाणामिव पार्थिव
उर्वशी म्हणाली: 'राजसिंहा, तू मूर्ख आहेस! तुझं शहाणपण कुठे गेलं? स्त्रियांशी खरी मैत्री कधीच नसते, जशी लांडग्यांशी नसते.'
न विश्वासो हि कर्तव्यः स्त्रीषु चौरेषु पार्थिवैः । गृहं गच्छ सुखं भुंक्ष्व मा विषादे मनः कृथाः
स्त्रियांवर, चोरांवर आणि राजांवर कधीही विश्वास ठेवू नये. घरी जा, आनंदाने राहा आणि मनात दुःख बाळगू नकोस.
इत्येवं बोधितो राजा न विवेदातिमोहितः । दुःखं च परमं प्राप्तः स्वैरिणीस्नेहयन्त्रितः
अशा प्रकारे समजावूनही, तो राजा फारच मोहात पडला होता म्हणून काहीच समजू शकला नाही; स्वैरिणीच्या प्रेमात गुंतून तो मोठ्या दुःखात पडला.
सूत उवाच इति सर्वं समाख्यातमुर्वशीचरितं महत् । वेदे विस्तरितं चैतत्संक्षेपात्कथितं मया
सूतम्हणाला: या प्रकारे उर्वशीची मोठी कथा पूर्ण सांगितली. ही कथा वेदांत विस्ताराने आली आहे, ती मी तुम्हाला थोडक्यात सांगितली.
व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम् सूत उवाच दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः
सूतम्हणाला: तिचे काळ्या, मदमस्त डोळ्यांनी पाहून व्यास विचारात पडला—'मी काय करू? ही देवकन्या, ही अप्सरा माझ्यासाठी योग्य नाही.'
एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः । भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्
अशा विचारात असलेला व्यास पाहून ती अप्सरा घाबरली, की तो कुठे शाप देईल काय!
सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्
मग ती घाबरून, पोपटिणीचे रूप घेऊन तिथून निघून गेली; कृष्ण तिला पक्ष्याच्या रूपात पाहून आश्चर्यचकित झाला.
कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः । मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः
फक्त तिचे दर्शन होताच व्यासाच्या अंगात कामभावना जागी झाली; त्याचे मन फारच चकित झाले आणि तो पूर्णपणे आश्चर्यचकित झाला.
स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः । न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः
पण त्या ऋषीने मोठ्या धैर्याने आपले मन आवरायचा प्रयत्न केला; तरीही व्यासाचे मन हाताबाहेर गेले आणि त्याला ते आवरता आले नाही.
बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः । भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः
घृताचीमुळे मोहित झालेले मन व्यास वारंवार आवरायचा प्रयत्न करत होता; पण नशिबामुळे, अमाप तेज असलेल्या व्यासाला ते जमत नव्हते.
मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्
तो ऋषी अग्नी उत्पन्न करण्यासाठी अरणी घासत असताना, अचानक त्याचे वीर्य तिथेच जंगलात पडले.
सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च । तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः
त्या घडलेल्या प्रकाराची काहीच चिंता न करता, तो अरणी घासत राहिला; त्यातून व्यासाच्या रूपासारखा मोहक पुत्र, शुक, जन्मास आला.
विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः । यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्
त्या अरणीतून जन्मलेला तो बालक सर्वांना आश्चर्यचकित करणारा होता; जसा यज्ञात समिधेने तेजस्वी अग्नी प्रकटतो, तसा तो उजळून निघाला.