सर्वत्र गिरिदुर्गेषु मुनीनामाश्रमेषु च । अन्वेषितो मे दूतैस्तु न प्राप्तो यादसांपते
माझ्या दूतांनी सर्वत्र, डोंगरातील किल्ल्यांत आणि ऋषींच्या आश्रमांत शोध घेतला, पण जलदेवते, तो कुठेच सापडला नाही.
आज्ञापय महाराज किं करोमि गते सुते । न मे दोषोऽत्र सर्वज्ञ भाग्यदोषस्तु सर्वथा
महामहाराज, आता मला सांग, मुलगा निघून गेल्यावर मी काय करू? सर्वज्ञा, यात माझा काही दोष नाही; हे सगळं नशीबाचं फळ आहे.
व्यास उवाच - इति भूपवचः श्रुत्वा प्रचेताः कुपितो भृशम् । शशाप च नृपं क्रोधाद्वञ्चितस्तु पुनः पुनः
व्यास म्हणाले – राजाचे हे शब्द ऐकून, प्रचेताने फारच राग आला. तो वारंवार फसवणूक झाल्यामुळे राजाला शाप देऊ लागला.
नृपतेऽहं त्वया यस्माद्वचसा च प्रवञ्चितः । तस्माज्जलोदरो व्याधिस्त्वां तुदत्वतिदारुणः
राजा, तू मला शब्दांनी फसवलंस, म्हणून तुला आता फार भयंकर जलोदर रोग होईल.
व्यास उवाच - इति शप्तो महीपालः कुपितेन प्रचेतसा । पीडितोऽभूत्तदा राजा व्याधिना दुःखदेन तु
व्यास म्हणाले – रागावलेल्या प्रचेताने शाप दिल्यावर, राजा त्या वेदनादायक आजाराने त्रस्त होऊन फारच दुःखी झाला.
एवं शप्त्वा नृपं पाशी जगाम निजमास्पदम् । राजा प्राप्य महाव्याधिं बभूवातीव दुःखितः
राजाला शाप देऊन, पाशी आपल्या घरी परत गेला. राजा मोठ्या आजाराने पीडित होऊन खूपच व्यथित झाला.
यज्ञपशुभूतस्य ब्राह्मणपुत्रस्य वधकरणाय विश्वामित्रनिषेधवर्णनम् व्यास उवाच - गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडितः । दुःखाद्दुःखं परं प्राप्य व्यथितोऽभूद् भृशं तदा
व्यास म्हणाले – वरुण निघून गेल्यावर, राजा आजाराने फारच त्रस्त झाला. त्याला एकामागून एक दुःख येऊ लागली आणि तो खूपच व्याकुळ झाला.
कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं राजंश्चकार स्नेहयन्त्रितः
राजपुत्राला जंगलात कळलं की त्याचे वडील आजारी आहेत. वडिलांवरील प्रेमामुळे त्याने परत जाण्याचा निर्णय घेतला.
संवत्सरे व्यतीते तु पितरं द्रष्टुमादरात् । गन्तुकामं तु तं ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह
एक वर्ष गेल्यावर, वडिलांना भेटायला राजपुत्र उत्सुक झाला. हे जाणून, इंद्र तिथे आला.
वासवस्तु तदा रूपं कृत्वा विप्रस्य सत्वरः । वारयामास युक्त्या वै कुमारं गन्तुमुद्यतम्
तेव्हा वासवाने ब्राह्मणाचं रूप घेतलं आणि राजपुत्र निघण्याच्या तयारीत असताना, त्याला समजावून थांबवायचा प्रयत्न केला.
इन्द्र उवाच - राजपुत्र न जानासि राजनीतिं सुदुर्लभाम् । अतः करोषि मूढस्त्वं गमनाय मतिं वृथा
इंद्र म्हणाला — राजकुमार, तुला राजकारणाची खरी समज नाही, ती मिळवणं फार कठीण आहे. म्हणूनच, अज्ञानामुळे तू परत जाण्याचा व्यर्थ निर्णय घेत आहेस.
पिता तव महाभाग ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । कारयिष्यति होमं ते ज्वलितेऽथ विभावसौ
तुझ्या वडिलांनी, वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या ब्राह्मणांकडून, अग्नी प्रज्वलित करून तुझ्यासाठी यज्ञ करवून घेणार आहेत.
आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषां प्राणिनां खलु । तदर्थे वल्लभाः सन्ति पुत्रदारधनादयः
मुला, सर्व प्राण्यांना स्वतःच सर्वात प्रिय असतो. म्हणूनच, स्वतःसाठीच आपल्याला मुलं, पत्नी, संपत्ती आणि इतर गोष्टी प्रिय वाटतात.
आत्मनो देहरक्षार्थं हत्वा त्वां वल्लभं सुतम् । हवनं कारयित्वासौ रोगमुक्तो भविष्यति
स्वतःच्या देहाचं रक्षण करण्यासाठी, तुझ्या वडिलांना, त्यांचा प्रिय मुलगा असलेला तुला मारून, यज्ञ करून, रोगातून मुक्ती मिळेल.
तस्मात्त्वया न गन्तव्यं राजपुत्र पितुर्गृहे । मृते पितरि गन्तव्यं राज्यार्थे सर्वथा पुनः
म्हणून, राजकुमार, तुला वडिलांच्या घरी जायचं नाही. वडील मेल्यावरच राज्यासाठी परत जावं.
एवं निषेधितस्तत्र वासवेन नृपात्मजः । वनमध्ये स्थितः कामं पुनः संवत्सरं नृप
वासवाने अशा प्रकारे मनाई केल्यावर, राजपुत्राने आनंदाने आणखी एक वर्ष जंगलातच राहायचं ठरवलं.
अत्यन्तं दुःखितं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रं तदाऽऽत्मजः । गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चयः
हरिश्चंद्र खूप दुःखी आहे हे ऐकून, त्याच्या मुलाने जाण्याचा आणि मरण्याचा निश्चय केला.
तुषाराड् द्विजरूपेण तत्रागत्य च रोहितम् । निवारयामास सुतं युक्तिवाक्यैः पुनः पुनः
तुषाराड ब्राह्मणाचा वेष घेऊन तिथे आला आणि आपल्या मुलाला, रोहिताला, पुन्हा पुन्हा योग्य शब्दांनी समजावत राहिला.
हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तो वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपायं सुनिश्चितम्
हरिश्चंद्र अतिशय दुःखाने ग्रासलेला असताना, त्याने आपल्या कुलगुरू वसिष्ठ यांना रोग दूर करण्याचा निश्चित उपाय विचारला.
तमाह ब्रह्मणः पुत्रो यज्ञं कुरु नृपोत्तम । क्रयक्रीतेन पुत्रेण शापमोक्षो भविष्यति
ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने सांगितलं — राजाधिराज, विकत घेतलेल्या मुलाच्या साह्याने यज्ञ कर; त्यामुळे शापातून मुक्ती मिळेल.
पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम
वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या ब्राह्मणांनी दहा प्रकारच्या मुलांचा उल्लेख केला आहे. म्हणून, राजाधिराज, संपत्ती देऊन मुलगा मिळव आणि यज्ञ कर.
वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति । लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः
मग वरुणही प्रसन्न होईल आणि सुख देईल. लोभापोटी तुझ्या राज्यातील एखादा ब्राह्मण नक्कीच आपला मुलगा देईल.
एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना । प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया
वसिष्ठांच्या बोलण्याने आनंदी झालेल्या त्या उदार राजाने, असा मुलगा शोधण्यासाठी आपला प्रधान पाठवला.
अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः । तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः
त्या राजाच्या राज्यात अजिगर्त नावाचा एक गरीब ब्राह्मण राहत होता. त्याला विशेषतः तीन मुलं होती.
प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः । गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै
प्रधानाने त्या अशक्त ब्राह्मणाला मुलासाठी विचारलं. त्यावर तो म्हणाला, 'मला शंभर गायी दे, मग मी यज्ञासाठी मुलगा देतो.'
शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलांगूल इत्यमी । तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम्
'शुनःपुच्छ, शुनःशेप, आणि शुनोलांगूल — ही माझ्या मुलांची नावं आहेत. शंभर गायी दे, त्यातला कुणीही एक मी देईन.'
अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे
हे ऐकून, अजिगर्त भुकेने खूप त्रस्त झाला आणि कोणता मुलगा विकावा हे तो मनात ठरवू लागला.
कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् । कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी
मोठा मुलगा घरच्या कामांसाठी जबाबदार आहे असं वाटून त्याने त्याला दिला नाही. आईनेही, 'हा माझा आहे' असं म्हणत धाकटा मुलगा द्यायला नकार दिला.
मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च । आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः
राजाने आपल्या मधल्या मुलाला, शुनःशेपाला, शंभर गायींसह दिलं आणि त्याला नरमेधासाठी बळी म्हणून आणलं.
रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् । यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा
शुनःशेप रडत, दुःखी, दीन, थरथरत आणि फारच व्याकुळ अवस्थेत यूपाशी बांधलेला पाहून, त्या वेळी ऋषी लोकांनी हंबरडा फोडला.