चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे । सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः
मुंडनाचा शुभमुहूर्त आल्यावर आणि मोठा उत्सव सुरू झाल्यावर, वरुण पुन्हा झपाट्याने राजाच्या महालात आला.
यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ । उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्
राज्ञी आपल्या मुलाला मांडीवर घेऊन, राजाच्या उपस्थितीत विधीच्या वेळी बसली असता, त्याच क्षणी वरुण तेथे आला.
कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् । विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः
'कर्म कर' असे स्पष्टपणे सांगत, तेजस्वी वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन अग्नीप्रमाणे राजासमोर प्रकट झाला.
नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः । नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः
राजाने त्याला पाहताच तो फारच घाबरला; भीतीने हात जोडून त्याच्या पुढे वाकला.
विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् । स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्
राजाने योग्य विधीने त्याची पूजा केली आणि नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, आज मी यज्ञासाठी ठरलेली क्रिया करायची आहे."
वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो । युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद् ब्रवीमि तवाग्रतः
"या विषयात अजून काही सांगायचं आहे—हे प्रभो, लक्षपूर्वक ऐका. जर तुम्हाला योग्य वाटलं, तर मी ते तुमच्यासमोर सांगतो."
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः
"ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन वर्ण द्विज आहेत; उरलेले सर्व शूद्रच आहेत, असं वेदज्ञ लोक सांगतात."
तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः । उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः
"म्हणून माझा मुलगा सध्या शूद्रासारखा वागत आहे; पण वेदांनुसार, उपनयन झाल्यावर तो सर्व विधीसाठी पात्र होतो."
राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् । अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल
"राजांसाठी एकादशाव्या वर्षी उपनयन करावं असं स्मरण आहे; ब्राह्मणांसाठी आठव्या वर्षी, आणि वैश्यांसाठी बाराव्या वर्षी."
दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव । तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्
"देवेश, जर तुम्ही तुमच्या या दीन सेवकावर कृपा केलीत, तर मी मुलाचं उपनयन करून पशूंनी यज्ञ करीन."
लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मन्यसे मद्वचः सत्यं तद् गच्छ भवनं विभो
"तुम्ही लोकांचे रक्षण करणारे, धर्माचे जाणकार आणि सर्व शास्त्रांचे तज्ञ आहात. जर माझं म्हणणं तुम्हाला खरं वाटलं, तर प्रभो, तुम्ही तुमच्या घरी जा."
व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा दयावान् यादसां पतिः । ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसन्नवदनो नृपः
व्यास म्हणाले—त्याचं बोलणं ऐकून, दयाळू जलांचा स्वामी प्रसन्न चेहऱ्याने 'ॐ' असं म्हणून लगेच निघून गेला, हे राजन्.
गतेऽथ वरुणो राजा बभूवातिमुदान्वितः । सुखं प्राप्य सुतस्यैवं राजा मुदमवाप ह
वरुण निघून गेल्यावर राजा अत्यंत आनंदित झाला; मुलामुळे मिळालेल्या सुखाने त्याच्या मनात मोठा आनंद भरला.
चकार राजकार्याणि हरिश्चन्द्रस्तदा नृपः । कालेन व्रजता पुत्रो बभूव दशवार्षिकः
त्यावेळी हरिश्चंद्र राजाने आपली राजकीय कामं केली; काळ जाऊ लागला आणि त्याचा मुलगा दहा वर्षांचा झाला.
तस्योपवीतसामग्रीं विभूतिसदृशीं नृपः । चकार ब्राह्मणैः शिष्टैरन्वितः सचिवैस्तथा
राजाने विद्वान ब्राह्मण आणि मंत्र्यांसह आपल्या मुलासाठी योग्य अशी उपविताची आणि इतर सर्व तयारी केली.
एकादशे सुतास्याब्दे व्रतबन्धविधौ नृपः । विदधे विधिवत्कार्यं चित्ते चिन्तातुरः पुनः
मुलाच्या अकराव्या वर्षी, उपनयनाच्या वेळी, राजाने सर्व विधीने कार्य केलं, तरीही त्याच्या मनात पुन्हा चिंता दाटली.
वर्तमाने तथा कार्ये उपनीते कुमारके । आजगामाथ वरुणो विप्रवेषधरस्तदा
समारंभ चालू असताना आणि कुमाराचं उपनयन झाल्यावर, तेव्हा वरुण ब्राह्मणाचा वेष घेऊन तेथे आला.
तं वीक्ष्य नृपतिस्तूर्णं प्रणम्य पुरतः स्थितः । कृताञ्जलिपुटः प्रीतः प्रत्युवाच सुरोत्तमम्
त्याला पाहून राजा पटकन नमस्कार करून समोर उभा राहिला, हात जोडून आनंदाने त्या श्रेष्ठ देवतेला म्हणाला.
देव दत्तोपवीतोऽयं पशुयोग्योऽस्ति मे सुतः । प्रसादात्तव मे शोको गतो वन्ध्यापवादजः
"देवा, माझ्या मुलाला आता उपवित मिळालं आहे आणि तो यज्ञासाठी पात्र आहे; तुमच्या कृपेने मला पुत्र नसल्याचा जो दुःख आणि लोकांचा उपहास होता, तो दूर झाला आहे."
कर्तुमिच्छाम्यहं यज्ञं प्रभूतवरदक्षिणम् । समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य ब्रवीम्यहम्
"मी भरपूर दान आणि दक्षिणा देऊन यज्ञ करायची इच्छा आहे; हे धर्मज्ञ, ठरलेला काळ ऐका, कारण आज मी सत्य बोलतोय."
समावर्तनकर्मान्ते करिष्यामि तवेप्सितम् । ममोपरि दयां कृत्वा तावत्त्वं क्षन्तुमर्हसि
"समावर्तनाच्या शेवटी मी तुमची इच्छा पूर्ण करीन; तोपर्यंत माझ्यावर दया करा आणि कृपया थोडा संयम ठेवा."
वरुण उवाच - प्रतारयसि मां राजन् पुत्रप्रेमाकुलो भृशम् । मुहुर्मुहुर्मतिं कृत्वा युक्तियुक्तां महामते
वरुण म्हणाला—"राजा, तू पुत्रप्रेमाने मला फसवत आहेस; पुन्हा पुन्हा युक्तीने विचार करून मला टाळतोस, हे बुद्धिमान राजा."
गच्छाम्यद्य महाराज वचसा तव नोदितः । आगमिष्यामि समये समावर्तनकर्मणि
राजा, मी आज तुझ्या शब्दामुळे नव्हे, तर स्वतःच्या इच्छेने निघतो आहे. ठरलेल्या वेळी, विधी पूर्ण करायला मी परत येईन.
इत्युक्त्वा प्रययौ पाशी तपापृच्छ्य विशांपते । राजा प्रमुदितः कार्यं चकार च यथोत्तरम्
असं म्हणून, पाशीने तिथे उपस्थितांना निरोप दिला आणि निघून गेला. राजाही आनंदित होऊन, पुढील कामे योग्य रीतीने करू लागला.
आगतं वरुणं दृष्ट्वा कुमारोऽतिविचक्षणः । यज्ञस्य समयं ज्ञात्वा तदा चिन्तातुरोऽभवत्
वरुण आलेला पाहून, अत्यंत बुद्धिमान राजपुत्राने यज्ञाचा वेळ ओळखला आणि त्याच्या मनात चिंता दाटून आली.
शोकस्य कारणं राज्ञः पर्यपृच्छदितस्ततः । ज्ञात्वात्मवधमायुष्मन् गमनाय मतिं दधौ
मग त्याने राजाच्या दुःखाचे कारण विचारले. आपला मृत्यू जवळ आला आहे हे कळल्यावर, दीर्घायुषी राजपुत्राने निघायचा निर्णय घेतला.
निश्चयं परमं कृत्वा सम्मन्त्र्य सचिवात्मजैः । प्रययौ नगरात्तस्मान्निर्गत्य वनमप्यसौ
आपला निश्चय पक्का करून, मंत्र्यांशी आणि त्यांच्या मुलांशी चर्चा केली. मग तो राजपुत्र नगर सोडून, थेट जंगलात गेला.
गते पुत्रे नृपः कामं दुःखितोऽभूद् भृशं तदा । प्रेरयामास दूतान्स्वांस्तस्यान्वेषणकाम्यया
पुत्र निघून गेल्यावर राजा फारच दुःखी झाला. त्याने आपल्या दूतांना पाठवून, त्याचा शोध घ्यायला सांगितले.
एवं गतेऽथ कालेऽसौ वरुणस्तद्गृहं गतः । राजानं शोकसन्तप्तं कुरु यज्ञमिति ब्रुवन्
अशा प्रकारे काही काळ गेला. मग वरुण त्या घरात आला आणि दुःखाने व्याकुळ झालेल्या राजाला म्हणाला, 'यज्ञ कर.'
राजा प्रणम्य तं प्राह देवदेव करोमि किम् । न जाने क्वापि पुत्रो मे गतस्त्वद्य भयाकुलः
राजाने त्याला वंदन करून म्हटलं, 'देवाधिदेव, मी काय करू? माझा मुलगा कुठे गेला हे मला माहीत नाही, आणि आज मी फार घाबरलो आहे.'