पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् । आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्
पुन्हा दात आल्याचे कळताच, वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्या घरी आला आणि म्हणाला, 'आता तुझे वचन पूर्ण कर.'
भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् । प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्
राजाने जलाधिपतीला ब्राह्मणाच्या रूपात आलेला पाहून, नम्रपणे वाकून, आसन व सन्मान देऊन आदरपूर्वक पूजा केली.
स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः । करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्
त्याचे स्तवन करून, विनयाने मान झुकवून तो म्हणाला, 'मी योग्य पद्धतीने आणि भरपूर दक्षिणेसह तुझी इच्छित यज्ञ करीन.'
बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः । यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्
हा मुलगा अजून उपनयन झालेला नाही, त्याचे गर्भकेशही कापलेले नाहीत; म्हणून यज्ञासाठी पशू म्हणून तो योग्य नाही, असे मी वडिलधाऱ्यांकडून ऐकले आहे.
तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् । कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल
म्हणून, जलाधिपती, मला माफ कर; तुला शाश्वत नियम माहिती आहेत. मुलाचे मुंडन झाल्यावरच यज्ञ करावा लागतो.
तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः । प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्
हे ऐकून वरुण पुन्हा म्हणाला, 'राजा, तू मला वारंवार हेच सांगून फसवत आहेस.'
अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना । पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्
'राजा, तुझ्याकडे सर्व तयारी आहे ना? पण पुत्रप्रेमामुळे तू मला सध्या फसवत असल्यासारखे वाटते.'
क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि । तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः
'जर मुंडन झाल्यावरही तू यज्ञ केला नाहीस, तर मी रागाने तुला भयंकर शाप देईन.'
अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद । न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव
'राजाधिराज, मी आज तुझ्या वचनावरून जातो; इक्ष्वाकू कुळातील राजा, तुझे वचन खोटे ठरू नये.'
इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् । राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा
असे म्हणून वरुण लगेच राजाच्या घरातून निघून गेला; तेव्हा राजा फारच आनंदी झाला आणि आपल्या महालात हर्षाने राहू लागला.
चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे । सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः
मुंडनाचा शुभमुहूर्त आल्यावर आणि मोठा उत्सव सुरू झाल्यावर, वरुण पुन्हा झपाट्याने राजाच्या महालात आला.
यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ । उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्
राज्ञी आपल्या मुलाला मांडीवर घेऊन, राजाच्या उपस्थितीत विधीच्या वेळी बसली असता, त्याच क्षणी वरुण तेथे आला.
कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् । विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः
'कर्म कर' असे स्पष्टपणे सांगत, तेजस्वी वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन अग्नीप्रमाणे राजासमोर प्रकट झाला.
नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः । नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः
राजाने त्याला पाहताच तो फारच घाबरला; भीतीने हात जोडून त्याच्या पुढे वाकला.
विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् । स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्
राजाने योग्य विधीने त्याची पूजा केली आणि नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, आज मी यज्ञासाठी ठरलेली क्रिया करायची आहे."
वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो । युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद् ब्रवीमि तवाग्रतः
"या विषयात अजून काही सांगायचं आहे—हे प्रभो, लक्षपूर्वक ऐका. जर तुम्हाला योग्य वाटलं, तर मी ते तुमच्यासमोर सांगतो."
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः
"ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन वर्ण द्विज आहेत; उरलेले सर्व शूद्रच आहेत, असं वेदज्ञ लोक सांगतात."
तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः । उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः
"म्हणून माझा मुलगा सध्या शूद्रासारखा वागत आहे; पण वेदांनुसार, उपनयन झाल्यावर तो सर्व विधीसाठी पात्र होतो."
राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् । अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल
"राजांसाठी एकादशाव्या वर्षी उपनयन करावं असं स्मरण आहे; ब्राह्मणांसाठी आठव्या वर्षी, आणि वैश्यांसाठी बाराव्या वर्षी."
दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव । तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्
"देवेश, जर तुम्ही तुमच्या या दीन सेवकावर कृपा केलीत, तर मी मुलाचं उपनयन करून पशूंनी यज्ञ करीन."
लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मन्यसे मद्वचः सत्यं तद् गच्छ भवनं विभो
"तुम्ही लोकांचे रक्षण करणारे, धर्माचे जाणकार आणि सर्व शास्त्रांचे तज्ञ आहात. जर माझं म्हणणं तुम्हाला खरं वाटलं, तर प्रभो, तुम्ही तुमच्या घरी जा."
व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा दयावान् यादसां पतिः । ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसन्नवदनो नृपः
व्यास म्हणाले—त्याचं बोलणं ऐकून, दयाळू जलांचा स्वामी प्रसन्न चेहऱ्याने 'ॐ' असं म्हणून लगेच निघून गेला, हे राजन्.
गतेऽथ वरुणो राजा बभूवातिमुदान्वितः । सुखं प्राप्य सुतस्यैवं राजा मुदमवाप ह
वरुण निघून गेल्यावर राजा अत्यंत आनंदित झाला; मुलामुळे मिळालेल्या सुखाने त्याच्या मनात मोठा आनंद भरला.
चकार राजकार्याणि हरिश्चन्द्रस्तदा नृपः । कालेन व्रजता पुत्रो बभूव दशवार्षिकः
त्यावेळी हरिश्चंद्र राजाने आपली राजकीय कामं केली; काळ जाऊ लागला आणि त्याचा मुलगा दहा वर्षांचा झाला.
तस्योपवीतसामग्रीं विभूतिसदृशीं नृपः । चकार ब्राह्मणैः शिष्टैरन्वितः सचिवैस्तथा
राजाने विद्वान ब्राह्मण आणि मंत्र्यांसह आपल्या मुलासाठी योग्य अशी उपविताची आणि इतर सर्व तयारी केली.
एकादशे सुतास्याब्दे व्रतबन्धविधौ नृपः । विदधे विधिवत्कार्यं चित्ते चिन्तातुरः पुनः
मुलाच्या अकराव्या वर्षी, उपनयनाच्या वेळी, राजाने सर्व विधीने कार्य केलं, तरीही त्याच्या मनात पुन्हा चिंता दाटली.
वर्तमाने तथा कार्ये उपनीते कुमारके । आजगामाथ वरुणो विप्रवेषधरस्तदा
समारंभ चालू असताना आणि कुमाराचं उपनयन झाल्यावर, तेव्हा वरुण ब्राह्मणाचा वेष घेऊन तेथे आला.
तं वीक्ष्य नृपतिस्तूर्णं प्रणम्य पुरतः स्थितः । कृताञ्जलिपुटः प्रीतः प्रत्युवाच सुरोत्तमम्
त्याला पाहून राजा पटकन नमस्कार करून समोर उभा राहिला, हात जोडून आनंदाने त्या श्रेष्ठ देवतेला म्हणाला.
देव दत्तोपवीतोऽयं पशुयोग्योऽस्ति मे सुतः । प्रसादात्तव मे शोको गतो वन्ध्यापवादजः
"देवा, माझ्या मुलाला आता उपवित मिळालं आहे आणि तो यज्ञासाठी पात्र आहे; तुमच्या कृपेने मला पुत्र नसल्याचा जो दुःख आणि लोकांचा उपहास होता, तो दूर झाला आहे."
कर्तुमिच्छाम्यहं यज्ञं प्रभूतवरदक्षिणम् । समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य ब्रवीम्यहम्
"मी भरपूर दान आणि दक्षिणा देऊन यज्ञ करायची इच्छा आहे; हे धर्मज्ञ, ठरलेला काळ ऐका, कारण आज मी सत्य बोलतोय."