व्यास उवाच - इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव
व्यास म्हणाले: असं ऐकून प्रचेताने राजाला उत्तर दिलं: 'तुला शुभेच्छा! मी निघतो; तू तुझे कर्तव्य पार पाड, राजन.'
आगमिष्यामि मासान्ते यष्टव्यं सर्वथा त्वया । कृत्वौत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम
'मी महिन्याच्या शेवटी परत येईन; तेव्हा पुत्राचे शुद्धिकरण करून यज्ञ अवश्य कर, राजसत्तेतील श्रेष्ठ.'
इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसां पतिः । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः
पाण्याचा अधिपतीने अशी नम्र वाणी बोलून राजाकडून निरोप घेतला; दोरीधारी निघून गेल्यावर हरिश्चंद्राला आनंद झाला.
कोटिशः प्रददौ गास्ता घटोध्नीर्हेमपूरिताः । विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यश्च तथैव तिलपर्वतान्
त्याने लाखो गायी, सोन्याने भरलेली मडकी आणि तिळांचे डोंगर ब्राह्मणांना व वेदपाठींना दिले.
राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम्
राजाने पुत्राचं मुख पाहून मोठं सुख अनुभवलं; विधिपूर्वक त्याचं नाव 'रोहित' ठेवलं.
पूर्णे मासे ततः पाशी विप्रवेषेण भूपतेः । आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः
महिना पूर्ण होताच, दोरीधारी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन राजाच्या घरी आला आणि वारंवार 'आता यज्ञ कर' असं सांगू लागला.
वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्नः शोकसागरे । प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताञ्जलिः
त्या देवतेला पाहून, राजा दुःखाच्या समुद्रात बुडालेला असतानाही, नम्रपणे वाकला, त्याचे स्वागत केले आणि हात जोडून बोलू लागला.
दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावितं प्रभो । मखं करोमि वारीश विधिवद्वाञ्छितं तव
देवा, तुझ्या येण्याने माझे घर पवित्र झाले, हे माझे भाग्यच आहे. जलाधिपती, मी तुझ्या इच्छेनुसार आणि योग्य पद्धतीने यज्ञ करीन.
अदन्तो न पशुः श्लाघ्य इत्याहुर्वेदवादिनः । तस्माद्दन्तोद्भवे तेऽहं करिष्यामि महामखम्
वेदज्ञ लोक म्हणतात की, दात नसलेला पशू यज्ञासाठी योग्य नाही; म्हणून, जेव्हा त्याचे दात येतील, तेव्हा मी तुझ्यासाठी मोठा यज्ञ करीन.
व्यास उवाच - इत्युक्तस्तेन वरुणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे
व्यास म्हणाले: असे ऐकून वरुणाने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि निघून गेला; हरिश्चंद्र आनंदाने आपल्या घरात सुखाने राहू लागला.
पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् । आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्
पुन्हा दात आल्याचे कळताच, वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्या घरी आला आणि म्हणाला, 'आता तुझे वचन पूर्ण कर.'
भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् । प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्
राजाने जलाधिपतीला ब्राह्मणाच्या रूपात आलेला पाहून, नम्रपणे वाकून, आसन व सन्मान देऊन आदरपूर्वक पूजा केली.
स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः । करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्
त्याचे स्तवन करून, विनयाने मान झुकवून तो म्हणाला, 'मी योग्य पद्धतीने आणि भरपूर दक्षिणेसह तुझी इच्छित यज्ञ करीन.'
बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः । यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्
हा मुलगा अजून उपनयन झालेला नाही, त्याचे गर्भकेशही कापलेले नाहीत; म्हणून यज्ञासाठी पशू म्हणून तो योग्य नाही, असे मी वडिलधाऱ्यांकडून ऐकले आहे.
तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् । कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल
म्हणून, जलाधिपती, मला माफ कर; तुला शाश्वत नियम माहिती आहेत. मुलाचे मुंडन झाल्यावरच यज्ञ करावा लागतो.
तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः । प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्
हे ऐकून वरुण पुन्हा म्हणाला, 'राजा, तू मला वारंवार हेच सांगून फसवत आहेस.'
अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना । पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्
'राजा, तुझ्याकडे सर्व तयारी आहे ना? पण पुत्रप्रेमामुळे तू मला सध्या फसवत असल्यासारखे वाटते.'
क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि । तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः
'जर मुंडन झाल्यावरही तू यज्ञ केला नाहीस, तर मी रागाने तुला भयंकर शाप देईन.'
अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद । न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव
'राजाधिराज, मी आज तुझ्या वचनावरून जातो; इक्ष्वाकू कुळातील राजा, तुझे वचन खोटे ठरू नये.'
इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् । राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा
असे म्हणून वरुण लगेच राजाच्या घरातून निघून गेला; तेव्हा राजा फारच आनंदी झाला आणि आपल्या महालात हर्षाने राहू लागला.
चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे । सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः
मुंडनाचा शुभमुहूर्त आल्यावर आणि मोठा उत्सव सुरू झाल्यावर, वरुण पुन्हा झपाट्याने राजाच्या महालात आला.
यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ । उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्
राज्ञी आपल्या मुलाला मांडीवर घेऊन, राजाच्या उपस्थितीत विधीच्या वेळी बसली असता, त्याच क्षणी वरुण तेथे आला.
कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् । विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः
'कर्म कर' असे स्पष्टपणे सांगत, तेजस्वी वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन अग्नीप्रमाणे राजासमोर प्रकट झाला.
नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः । नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः
राजाने त्याला पाहताच तो फारच घाबरला; भीतीने हात जोडून त्याच्या पुढे वाकला.
विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् । स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्
राजाने योग्य विधीने त्याची पूजा केली आणि नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, आज मी यज्ञासाठी ठरलेली क्रिया करायची आहे."
वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो । युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद् ब्रवीमि तवाग्रतः
"या विषयात अजून काही सांगायचं आहे—हे प्रभो, लक्षपूर्वक ऐका. जर तुम्हाला योग्य वाटलं, तर मी ते तुमच्यासमोर सांगतो."
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः
"ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन वर्ण द्विज आहेत; उरलेले सर्व शूद्रच आहेत, असं वेदज्ञ लोक सांगतात."
तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः । उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः
"म्हणून माझा मुलगा सध्या शूद्रासारखा वागत आहे; पण वेदांनुसार, उपनयन झाल्यावर तो सर्व विधीसाठी पात्र होतो."
राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् । अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल
"राजांसाठी एकादशाव्या वर्षी उपनयन करावं असं स्मरण आहे; ब्राह्मणांसाठी आठव्या वर्षी, आणि वैश्यांसाठी बाराव्या वर्षी."
दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव । तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्
"देवेश, जर तुम्ही तुमच्या या दीन सेवकावर कृपा केलीत, तर मी मुलाचं उपनयन करून पशूंनी यज्ञ करीन."