हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिप्राप्तिवर्णनम् व्यास उवाच - प्रवृत्ते सदने तस्य राज्ञः पुत्रमहोत्सवे । आजगाम तदा पाशी विप्रवेषधरः शुभः
व्यास म्हणाले: राजाच्या महालात पुत्रजन्माचा उत्सव सुरू असताना, ब्राह्मणाचा वेष घेतलेला आणि दोरी घेऊन एक शुभ पुरुष तेथे आला.
स्वस्तीत्युक्त्वा नृपं प्राह वरुणोऽहं निशामय । पुत्रो जातस्तवाधीश यजानेन नृपाशु माम्
त्याने 'शुभाशीर्वाद!' असे म्हणून राजाला उद्देशून सांगितले: 'मी वरुण आहे हे जाण. तुझ्या घरी पुत्र जन्मला आहे, राजन; आता माझ्यासाठी त्वरेने यज्ञ कर.'
सत्यं कुरु वचो राजन् यत्प्रोक्तं भवतः पुरा । वन्ध्यत्वं तु गतं तेऽद्य वरदानेन मे किल
राजा, तू पूर्वी दिलेलं वचन पाळ; आज माझ्या कृपेने तुझं वंध्यत्व संपलं आहे.
इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा चिन्तां चकार ह । कथं हन्मि सुतं जातं जलजेन समाननम्
हे ऐकून राजा विचारात पडला: 'फुलासारख्या माझ्या नवजात मुलाला मी कसा बळी देऊ?'
लोकपालः समायातो विप्रवेषेण वीर्यवान् । न देवहेलनं कार्यं सर्वथा शुभमिच्छता
संपूर्ण जगाचा रक्षक, बलवान देव, ब्राह्मणाच्या रूपात आला आहे; शुभ इच्छिणाऱ्याने देवांचा अपमान कधीच करू नये.
पुत्रस्नेहः सुदुश्छेद्यः सर्वथा प्राणिभिः सदा । किं करोमि कथं मे स्यात्सुखं सन्ततिसम्भवम्
मुलावरचं प्रेम कोणत्याही जीवाला सोडणं फार कठीण असतं; मी काय करू? आणि माझ्या संततीसह मला सुख कसं मिळेल?
धैर्यमालम्ब्य भूपालस्तं नत्वा प्रतिपूज्य च । उवाच वचनं श्लक्ष्णं युक्तं विनयपूर्वकम्
राजाने धीर धरून त्याला वाकून नमस्कार केला आणि आदराने नम्र शब्दात योग्य बोलणं केलं.
राजोवाच - देवदेव तवानुज्ञां करोमि करुणानिधे । वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम्
राजा म्हणाला: 'देवाधिदेव, तुझ्या आज्ञेप्रमाणे मी वेदांनुसार आणि भरपूर दान देऊन यज्ञ करीन, करुणामूर्ती.'
पुत्रे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता । मासेन शुध्येज्जननी दम्पती तत्र कारणम्
पुत्र जन्मल्यानंतर दहा दिवसांनी वडील विधीसाठी पात्र होतात; आईला मात्र महिन्याने शुद्धी मिळते—दांपत्यासाठी हेच कारण आहे.
सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्मं जानासि शाश्वतम् । कृपां कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर
तू सर्वज्ञ आहेस, प्रचेतस, आणि शाश्वत धर्म तुला ठाऊक आहे; जलाधिपती, कृपा कर आणि परमेश्वरा, मला क्षमा कर.
व्यास उवाच - इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव
व्यास म्हणाले: असं ऐकून प्रचेताने राजाला उत्तर दिलं: 'तुला शुभेच्छा! मी निघतो; तू तुझे कर्तव्य पार पाड, राजन.'
आगमिष्यामि मासान्ते यष्टव्यं सर्वथा त्वया । कृत्वौत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम
'मी महिन्याच्या शेवटी परत येईन; तेव्हा पुत्राचे शुद्धिकरण करून यज्ञ अवश्य कर, राजसत्तेतील श्रेष्ठ.'
इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसां पतिः । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः
पाण्याचा अधिपतीने अशी नम्र वाणी बोलून राजाकडून निरोप घेतला; दोरीधारी निघून गेल्यावर हरिश्चंद्राला आनंद झाला.
कोटिशः प्रददौ गास्ता घटोध्नीर्हेमपूरिताः । विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यश्च तथैव तिलपर्वतान्
त्याने लाखो गायी, सोन्याने भरलेली मडकी आणि तिळांचे डोंगर ब्राह्मणांना व वेदपाठींना दिले.
राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम्
राजाने पुत्राचं मुख पाहून मोठं सुख अनुभवलं; विधिपूर्वक त्याचं नाव 'रोहित' ठेवलं.
पूर्णे मासे ततः पाशी विप्रवेषेण भूपतेः । आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः
महिना पूर्ण होताच, दोरीधारी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन राजाच्या घरी आला आणि वारंवार 'आता यज्ञ कर' असं सांगू लागला.
वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्नः शोकसागरे । प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताञ्जलिः
त्या देवतेला पाहून, राजा दुःखाच्या समुद्रात बुडालेला असतानाही, नम्रपणे वाकला, त्याचे स्वागत केले आणि हात जोडून बोलू लागला.
दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावितं प्रभो । मखं करोमि वारीश विधिवद्वाञ्छितं तव
देवा, तुझ्या येण्याने माझे घर पवित्र झाले, हे माझे भाग्यच आहे. जलाधिपती, मी तुझ्या इच्छेनुसार आणि योग्य पद्धतीने यज्ञ करीन.
अदन्तो न पशुः श्लाघ्य इत्याहुर्वेदवादिनः । तस्माद्दन्तोद्भवे तेऽहं करिष्यामि महामखम्
वेदज्ञ लोक म्हणतात की, दात नसलेला पशू यज्ञासाठी योग्य नाही; म्हणून, जेव्हा त्याचे दात येतील, तेव्हा मी तुझ्यासाठी मोठा यज्ञ करीन.
व्यास उवाच - इत्युक्तस्तेन वरुणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे
व्यास म्हणाले: असे ऐकून वरुणाने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि निघून गेला; हरिश्चंद्र आनंदाने आपल्या घरात सुखाने राहू लागला.
पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् । आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्
पुन्हा दात आल्याचे कळताच, वरुण ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्या घरी आला आणि म्हणाला, 'आता तुझे वचन पूर्ण कर.'
भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् । प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्
राजाने जलाधिपतीला ब्राह्मणाच्या रूपात आलेला पाहून, नम्रपणे वाकून, आसन व सन्मान देऊन आदरपूर्वक पूजा केली.
स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः । करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्
त्याचे स्तवन करून, विनयाने मान झुकवून तो म्हणाला, 'मी योग्य पद्धतीने आणि भरपूर दक्षिणेसह तुझी इच्छित यज्ञ करीन.'
बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः । यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्
हा मुलगा अजून उपनयन झालेला नाही, त्याचे गर्भकेशही कापलेले नाहीत; म्हणून यज्ञासाठी पशू म्हणून तो योग्य नाही, असे मी वडिलधाऱ्यांकडून ऐकले आहे.
तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् । कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल
म्हणून, जलाधिपती, मला माफ कर; तुला शाश्वत नियम माहिती आहेत. मुलाचे मुंडन झाल्यावरच यज्ञ करावा लागतो.
तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः । प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्
हे ऐकून वरुण पुन्हा म्हणाला, 'राजा, तू मला वारंवार हेच सांगून फसवत आहेस.'
अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना । पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्
'राजा, तुझ्याकडे सर्व तयारी आहे ना? पण पुत्रप्रेमामुळे तू मला सध्या फसवत असल्यासारखे वाटते.'
क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि । तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः
'जर मुंडन झाल्यावरही तू यज्ञ केला नाहीस, तर मी रागाने तुला भयंकर शाप देईन.'
अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद । न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव
'राजाधिराज, मी आज तुझ्या वचनावरून जातो; इक्ष्वाकू कुळातील राजा, तुझे वचन खोटे ठरू नये.'
इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् । राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा
असे म्हणून वरुण लगेच राजाच्या घरातून निघून गेला; तेव्हा राजा फारच आनंदी झाला आणि आपल्या महालात हर्षाने राहू लागला.