दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः । उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम्
दैव आणि मनुष्याचा प्रयत्न, हे दोन्ही माणसांनी मानावे लागतात; कारण प्रयत्नाशिवाय कोणतेही काम कसे पूर्ण होईल?
न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः । कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम
पण ज्यांना खरी समज आहे, अशा लोकांनी योग्यतेनेच प्रयत्न करावा; तेव्हा यश मिळते, नाहीतर कधीच मिळत नाही, हे राजांमध्ये श्रेष्ठा.
इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः । प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः
गुरूंच्या अमाप तेजस्वी वचनांचे ऐकून, राजा नमस्कार करून, कठोर तप करण्याचा निश्चय करून निघून गेला.
गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः । ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः
गंगेच्या पवित्र काठी, सुंदर जागी, राजाने कमळासन घालून, मनात पाशधारी भगवंताचे ध्यान करत, कठीण तपास करायला सुरुवात केली.
एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः । कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः
अशा प्रकारे तप करत असताना, महाबली राजन, प्रचेत प्रकट झाले, त्यांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर करुणेचा प्रकाश झळकत होता.
हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः । वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव
जलांचे अधिपती हरिश्चंद्राला म्हणाले, 'धर्म जाणणाऱ्या राजा, मी तुझ्या तपाने प्रसन्न आहे; एखादी इच्छा माग.'
राजोवाच - अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् । ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः
राजा म्हणाला, 'देव, मी पुत्रहीन आहे; मला आनंद देणारा मुलगा दे. तीन ऋण फेडण्यासाठी मी हा प्रयत्न केला आहे.'
नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्भं दुःखितस्य च । स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम्
राजाने धाडसी आणि दुःखी शब्द उच्चारल्यावर, पाशधारी प्रभू हसत-हसत त्याच्यासमोर उभा राहून म्हणाले.
वरुण उवाच - पुत्रो यदि भवेद्राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः । सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम्
वरुण म्हणाले, 'राजा, जर तुझ्या इच्छेप्रमाणे सद्गुणी पुत्र झाला, तर तुझी इच्छा पूर्ण झाल्यावर तू माझ्यासाठी काय करशील?'
यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्कितः । पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम्
जर तू त्या पुत्राने माझी यज्ञात, कोणतीही शंका न ठेवता, पशू म्हणून आहुती दिलीस, तर मी तुला हा वर देतो, हे राजन.
राजोवाच - देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप । पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
राजा म्हणाला, 'देवा, मला पुत्रहीनपण नको; मी जलाधिपती, तुला पुत्राला पशू मानून यज्ञ करीन, हे मी तुला खरी शपथ देतो.'
वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद । शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम्
मान देणाऱ्या प्रभो, या जगात पुत्रहीनपण हे सर्वात मोठं आणि असह्य दुःख आहे; ते लोकांसाठी शोकाचा अग्नि आहे, म्हणून मला शुभ्र पुत्र दे.
वरुण उवाच - भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै । सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्ब्रवीषि ममाग्रतः
वरुण म्हणाले, 'राजा, तुला नक्कीच पुत्र होईल; आता घरी जा. माझ्यासमोर जे वचन दिलेस, ते पाळावं लागेल.'
व्यास उवाच - इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ । भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम्
व्यास म्हणतात, वरुणाने असं सांगितल्यावर हरिश्चंद्र घरी गेला आणि त्याने मिळालेल्या वरदानाची कथा पत्नीला सांगितली.
तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् । पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्नी पतिव्रता
त्याच्या शंभर सुंदर पत्नी होत्या; त्यामध्ये प्रमुख राणी शैव्य ही पवित्र, पतिव्रता आणि धर्मनिष्ठ होती.
काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी । बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम्
काळानुसार ती सुंदर राणी गर्भवती झाली; तिच्या गर्भावस्थेतील इच्छा ऐकून राजा आनंदित झाला.
कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा । मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने
राजाने सर्व विधीपूर्वक संस्कार केले; आणि दहावा महिना पूर्ण होताच, शुभ दिवशी तिने पुत्रास जन्म दिला.
ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् । पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः
तारे आणि ग्रह अनुकूल असताना, देवपुत्रासारखा पुत्र झाला; पुत्र जन्मल्यावर राजा स्नान करून, ब्राह्मणांच्या वेढ्यात बसला.
चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः । राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्भवः
त्याने जावळ विधी केले आणि भरपूर दान दिले; राजाला पुत्र जन्मल्याचा अतिशय आनंद झाला.
बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः । विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसंकुलः
तेथे मोठ्या औदार्याने धनधान्य वाटले गेले; खास दान दिली गेली आणि गाणी व वाद्यांच्या गजरात उत्सव रंगला.
हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिप्राप्तिवर्णनम् व्यास उवाच - प्रवृत्ते सदने तस्य राज्ञः पुत्रमहोत्सवे । आजगाम तदा पाशी विप्रवेषधरः शुभः
व्यास म्हणाले: राजाच्या महालात पुत्रजन्माचा उत्सव सुरू असताना, ब्राह्मणाचा वेष घेतलेला आणि दोरी घेऊन एक शुभ पुरुष तेथे आला.
स्वस्तीत्युक्त्वा नृपं प्राह वरुणोऽहं निशामय । पुत्रो जातस्तवाधीश यजानेन नृपाशु माम्
त्याने 'शुभाशीर्वाद!' असे म्हणून राजाला उद्देशून सांगितले: 'मी वरुण आहे हे जाण. तुझ्या घरी पुत्र जन्मला आहे, राजन; आता माझ्यासाठी त्वरेने यज्ञ कर.'
सत्यं कुरु वचो राजन् यत्प्रोक्तं भवतः पुरा । वन्ध्यत्वं तु गतं तेऽद्य वरदानेन मे किल
राजा, तू पूर्वी दिलेलं वचन पाळ; आज माझ्या कृपेने तुझं वंध्यत्व संपलं आहे.
इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा चिन्तां चकार ह । कथं हन्मि सुतं जातं जलजेन समाननम्
हे ऐकून राजा विचारात पडला: 'फुलासारख्या माझ्या नवजात मुलाला मी कसा बळी देऊ?'
लोकपालः समायातो विप्रवेषेण वीर्यवान् । न देवहेलनं कार्यं सर्वथा शुभमिच्छता
संपूर्ण जगाचा रक्षक, बलवान देव, ब्राह्मणाच्या रूपात आला आहे; शुभ इच्छिणाऱ्याने देवांचा अपमान कधीच करू नये.
पुत्रस्नेहः सुदुश्छेद्यः सर्वथा प्राणिभिः सदा । किं करोमि कथं मे स्यात्सुखं सन्ततिसम्भवम्
मुलावरचं प्रेम कोणत्याही जीवाला सोडणं फार कठीण असतं; मी काय करू? आणि माझ्या संततीसह मला सुख कसं मिळेल?
धैर्यमालम्ब्य भूपालस्तं नत्वा प्रतिपूज्य च । उवाच वचनं श्लक्ष्णं युक्तं विनयपूर्वकम्
राजाने धीर धरून त्याला वाकून नमस्कार केला आणि आदराने नम्र शब्दात योग्य बोलणं केलं.
राजोवाच - देवदेव तवानुज्ञां करोमि करुणानिधे । वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम्
राजा म्हणाला: 'देवाधिदेव, तुझ्या आज्ञेप्रमाणे मी वेदांनुसार आणि भरपूर दान देऊन यज्ञ करीन, करुणामूर्ती.'
पुत्रे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता । मासेन शुध्येज्जननी दम्पती तत्र कारणम्
पुत्र जन्मल्यानंतर दहा दिवसांनी वडील विधीसाठी पात्र होतात; आईला मात्र महिन्याने शुद्धी मिळते—दांपत्यासाठी हेच कारण आहे.
सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्मं जानासि शाश्वतम् । कृपां कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर
तू सर्वज्ञ आहेस, प्रचेतस, आणि शाश्वत धर्म तुला ठाऊक आहे; जलाधिपती, कृपा कर आणि परमेश्वरा, मला क्षमा कर.