अयोध्याधिपतिः क्रीडां चकार सह भार्यया । रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः
अयोध्येचा राजा आपल्या रूपवान, तरुण आणि चतुर पत्नीबरोबर प्रेमाने रमला.
अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् । तदा चिन्तातुरो राजा बभूवातीव दुःखितः
काही काळ गेला, पण ती तरुणी गर्भवती झाली नाही; तेव्हा राजा काळजीने फारच दुःखी झाला.
वसिष्टस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । अनपत्यत्वजां चिन्तां गुरवे समवेदयत्
वसिष्ठांच्या आश्रमात जाऊन, त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि आपले अपत्य नसल्यामुळे झालेले दुःख गुरूंना सांगितले.
दैवज्ञोऽसि भवान्कामं मन्त्रविद्याविशारदः । उपायं कुरु धर्मज्ञ सन्ततेर्मम मानद
“आपण भविष्य जाणणारे आणि मंत्रविद्येत पारंगत आहात. धर्म जाणणारे, माझ्या वंशासाठी काही उपाय करा.”
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम । कस्मादुपेक्षसे जानन् दुःखं मम च शक्तिमान्
“अपत्य नसलेल्या माणसाला पुढे काहीच नाही, हे तुम्हाला माहीत आहे, द्विजश्रेष्ठ. माझे दुःख आणि तुमची शक्ती जाणूनही तुम्ही मला दुर्लक्ष का करता?”
कलविंकास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयन्ति हि । मन्दभाग्योऽहमनिशं चिन्तयामि दिवानिशम्
“हे छोटे पक्षी धन्य आहेत, कारण ते आपल्या पिलांना लाड करतात. मी मात्र दुर्दैवी, दिवस-रात्र चिंता करत राहतो.”
व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वचः । सञ्चिन्त्य मनसा सम्यक् तमुवाच विधेः सुतः
व्यास म्हणतो, त्याची निराशेने भरलेली वचने ऐकून, त्या ऋषीने मनात विचार करून, विधीपुत्राला उत्तर दिले.
वसिष्ठ उवाच - सत्यं ब्रूहि महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते । अनपत्यत्वजं दुःखं यत्तथा दुःखमद्भुतम्
वसिष्ठ म्हणाले, “हे महराजा, खरे सांगतो, या जगात अपत्य नसण्याचे दुःख यासारखे दुसरे नाही; असे दुःख खरोखरच अद्भुत आहे.”
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वरुणं यादसां पतिम् । समाराधय यत्नेन स ते कार्यं करिष्यति
म्हणून, राजेंद्र, तूही जलदेवता वरुण यांची मनापासून पूजा कर. ते तुझे कार्य पूर्ण करतील.
वरुणादधिको नास्ति देवः सन्तानदायकः । तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति
संतती देण्यात वरुणाहून श्रेष्ठ देव नाही. धर्मनिष्ठा, त्यांची भक्ती कर, तुझे मनोकामनाच पूर्ण होतील.
दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः । उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम्
दैव आणि मनुष्याचा प्रयत्न, हे दोन्ही माणसांनी मानावे लागतात; कारण प्रयत्नाशिवाय कोणतेही काम कसे पूर्ण होईल?
न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः । कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम
पण ज्यांना खरी समज आहे, अशा लोकांनी योग्यतेनेच प्रयत्न करावा; तेव्हा यश मिळते, नाहीतर कधीच मिळत नाही, हे राजांमध्ये श्रेष्ठा.
इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः । प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः
गुरूंच्या अमाप तेजस्वी वचनांचे ऐकून, राजा नमस्कार करून, कठोर तप करण्याचा निश्चय करून निघून गेला.
गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः । ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः
गंगेच्या पवित्र काठी, सुंदर जागी, राजाने कमळासन घालून, मनात पाशधारी भगवंताचे ध्यान करत, कठीण तपास करायला सुरुवात केली.
एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः । कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः
अशा प्रकारे तप करत असताना, महाबली राजन, प्रचेत प्रकट झाले, त्यांच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर करुणेचा प्रकाश झळकत होता.
हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः । वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव
जलांचे अधिपती हरिश्चंद्राला म्हणाले, 'धर्म जाणणाऱ्या राजा, मी तुझ्या तपाने प्रसन्न आहे; एखादी इच्छा माग.'
राजोवाच - अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् । ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः
राजा म्हणाला, 'देव, मी पुत्रहीन आहे; मला आनंद देणारा मुलगा दे. तीन ऋण फेडण्यासाठी मी हा प्रयत्न केला आहे.'
नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्भं दुःखितस्य च । स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम्
राजाने धाडसी आणि दुःखी शब्द उच्चारल्यावर, पाशधारी प्रभू हसत-हसत त्याच्यासमोर उभा राहून म्हणाले.
वरुण उवाच - पुत्रो यदि भवेद्राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः । सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम्
वरुण म्हणाले, 'राजा, जर तुझ्या इच्छेप्रमाणे सद्गुणी पुत्र झाला, तर तुझी इच्छा पूर्ण झाल्यावर तू माझ्यासाठी काय करशील?'
यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्कितः । पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम्
जर तू त्या पुत्राने माझी यज्ञात, कोणतीही शंका न ठेवता, पशू म्हणून आहुती दिलीस, तर मी तुला हा वर देतो, हे राजन.
राजोवाच - देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप । पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
राजा म्हणाला, 'देवा, मला पुत्रहीनपण नको; मी जलाधिपती, तुला पुत्राला पशू मानून यज्ञ करीन, हे मी तुला खरी शपथ देतो.'
वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद । शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम्
मान देणाऱ्या प्रभो, या जगात पुत्रहीनपण हे सर्वात मोठं आणि असह्य दुःख आहे; ते लोकांसाठी शोकाचा अग्नि आहे, म्हणून मला शुभ्र पुत्र दे.
वरुण उवाच - भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै । सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्ब्रवीषि ममाग्रतः
वरुण म्हणाले, 'राजा, तुला नक्कीच पुत्र होईल; आता घरी जा. माझ्यासमोर जे वचन दिलेस, ते पाळावं लागेल.'
व्यास उवाच - इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ । भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम्
व्यास म्हणतात, वरुणाने असं सांगितल्यावर हरिश्चंद्र घरी गेला आणि त्याने मिळालेल्या वरदानाची कथा पत्नीला सांगितली.
तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् । पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्नी पतिव्रता
त्याच्या शंभर सुंदर पत्नी होत्या; त्यामध्ये प्रमुख राणी शैव्य ही पवित्र, पतिव्रता आणि धर्मनिष्ठ होती.
काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी । बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम्
काळानुसार ती सुंदर राणी गर्भवती झाली; तिच्या गर्भावस्थेतील इच्छा ऐकून राजा आनंदित झाला.
कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा । मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने
राजाने सर्व विधीपूर्वक संस्कार केले; आणि दहावा महिना पूर्ण होताच, शुभ दिवशी तिने पुत्रास जन्म दिला.
ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् । पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः
तारे आणि ग्रह अनुकूल असताना, देवपुत्रासारखा पुत्र झाला; पुत्र जन्मल्यावर राजा स्नान करून, ब्राह्मणांच्या वेढ्यात बसला.
चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः । राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्भवः
त्याने जावळ विधी केले आणि भरपूर दान दिले; राजाला पुत्र जन्मल्याचा अतिशय आनंद झाला.
बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः । विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसंकुलः
तेथे मोठ्या औदार्याने धनधान्य वाटले गेले; खास दान दिली गेली आणि गाणी व वाद्यांच्या गजरात उत्सव रंगला.