याजय त्वं मखेनाशु तादृशेन महामुने । यथानेन शरीरेण वसे लोकं त्रिविष्टपम्
म्हणून, हे महर्षे, असा यज्ञ लवकर कर की या देहाने मला देवांच्या लोकात राहता येईल.
समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्यं ममाधुना । प्रापयाशु मखं कृत्वा देवलोकं दुरासदम्
तुम्ही हे काम करू शकता, हे श्रेष्ठ ऋषी, आता माझी इच्छा पूर्ण करा. लवकर यज्ञ करून मला देवलोकात पोहोचवा.
वसिष्ठ उवाच - राजन् मानुषदेहेन स्वर्गे वासः सुदुर्लभः । मृतस्य हि ध्रुवं स्वर्गः कथितः पुण्यकर्मणा
वसिष्ठ म्हणाले – राजन, या मानवी देहाने स्वर्गात राहणे फारच कठीण आहे; पुण्यकर्माने मृत्यू आलेल्यालाच स्वर्ग मिळतो, असे सांगितले आहे.
तस्माद् बिभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात् । अप्सरोभिश्च संवासो जीवमानस्य दुर्लभः
म्हणून, सर्वज्ञा, तुझी इच्छा पूर्ण करणे कठीण आहे म्हणून मला भीती वाटते; जिवंत असताना अप्सरांसोबत राहणे फारच दुर्मिळ आहे.
कुरु यज्ञान्महाभाग मृतः स्वर्गमवाप्स्यसि । व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमदुर्मनाः
म्हणून, हे महाभाग, यज्ञ कर; मृत्यू नंतर तुला स्वर्ग मिळेल. व्यास म्हणतात – हे ऐकून राजा फारच दुःखी झाला.
उवाच वचनं भूयो वसिष्ठं पूर्वरोषितम् । न त्वं याजयसे ब्रह्मन् गर्वावेशाच्च मां यदि
त्याने पुन्हा वसिष्ठांना रागाने म्हणाले – जर तुम्ही अहंकाराने माझ्यासाठी यज्ञ केला नाही,
अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं किल साम्प्रतम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठः कोपसंयुतः
तर मी दुसरा पुरोहित नेमून लगेचच यज्ञ करीन. हे ऐकून वसिष्ठांना राग आला.
शशाप भूपतिं चेति चाण्डालो भव दुर्मते । अनेन त्वं शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम्
त्यांनी राजाला शाप दिला – अरे दुष्ट बुद्धी, या देहाने तू लगेच चांडाळ, म्हणजे श्वपच हो.
स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभीवधदूषित । ब्रह्मपत्नीहरोच्छिन्न धर्ममार्गविदूषक
अरे पापी, स्वर्गाचा नाश करणारा, गायीचा वध करणारा, ब्रह्मपत्नीचा अपमान करणारा, धर्ममार्ग बिघडवणारा,
न ते स्वर्गगतिः पाप मृतस्यापि कथञ्चन । व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा राजंस्त्रिशङ्कुस्तत्क्षणादपि
तुला कधीच स्वर्ग मिळणार नाही, पापी, मृत्यूनंतरही नाही. व्यास म्हणतात – गुरुने असे म्हटल्यावर त्रिशंकू त्या क्षणीच
तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वपचाकृतिः । कुण्डलेऽश्ममये वापि जाते तस्य च तत्क्षणात्
त्या देहाने श्वपचासारखा दिसू लागला; आणि त्याच क्षणी त्याच्या कानात दगडी कुंडले आली.
देहे चन्दनगन्धश्च विगन्धो ह्यभवत्तदा । नीलवर्णेऽथ सञ्जाते दिव्ये पीताम्बरे तनौ
त्याच्या अंगाला आधी चंदनाचा सुगंध होता, तो आता दुर्गंधी झाला; त्याचे दिव्य पिवळे वस्त्र निळे झाले.
राजवर्णोऽभवद्देहः शापात्तस्य महात्मनः । शक्त्युपासकरोषेण फलमेतदभून्नृप
त्या महात्म्याच्या शापामुळे राजाचा तेजस्वी रंग नाहीसा झाला; शक्तीभक्तावर राग केल्याचे हे फळ होते.
तस्माच्छ्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्यः कदाचन । गायत्रीजपनिष्ठो हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः
म्हणून, शक्तीभक्ताचा कधीही अपमान करू नये; वसिष्ठ हे गायत्री जपात निष्ठावान आणि श्रेष्ठ ऋषी होते.
दृष्ट्वा निन्द्यं निजं देहं राजा दुःखमवाप्तवान् । न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ
आपल्या देहाची अशी दयनीय अवस्था पाहून, राजाला फार दुःख झाले. तो निराश झाला आणि घरी परत गेला नाही, तर थेट वनाकडे निघून गेला.
चिन्तयामास दुःखार्तास्त्रिशङ्कुः शोकविह्वलः । किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीव निन्दितः
त्रिशंकू दुःखाने व्याकुळ झाला आणि विचार करू लागला, 'मी काय करू? कुठे जाऊ? माझा देह अगदी निंदनीय झाला आहे.'
कर्तव्यं नैव पश्यामि येन मे दुःखसंक्षयः । गृहे गच्छामि चेत्पुत्रः पीडितोऽद्य भविष्यति
'माझ्या दुःखाचा अंत कशाने होईल, असे काहीच मला दिसत नाही. मी घरी गेलो तर आज माझ्या मुलालाही यातना होतील.'
भार्यापि श्वपचं दृष्ट्वा नाङ्गीकारं करिष्यति । सचिवा नादरिष्यन्ति वीक्ष्य मामीदृशं पुनः
'माझी पत्नीसुद्धा मला असा पाहून स्वीकारणार नाही; आणि मंत्रीही मला या अवस्थेत पाहून आदर करणार नाहीत.'
ज्ञातयो बन्धुवर्गश्च सङ्गतो न भजिष्यति । सर्वैस्तक्तस्य मे नूनं जीवितान्मरणं वरम्
'माझे नातेवाईक आणि कुटुंबीयही मला जवळ करणार नाहीत; सर्वांनी टाकून दिल्यावर, जगण्यापेक्षा मरणच मला बरे वाटते.'
विषं वा भक्षयित्वाद्य पतित्वा वा जलाशये । कृत्वा वा कण्ठपाशं च देहत्यागं करोम्यहम्
'आज मी विष घेऊन, किंवा पाण्यात उडी मारून, किंवा गळ्यात दोरी घालून आपला देह सोडून देईन.'
अग्नौ वा ज्वलिते देहं जुहोमि विधिवद् बलात् । कृत्वा वानशनं प्राणांस्त्यजामि दूषितान्भृशम्
'किंवा मी प्रज्वलित अग्नीत आपला देह समर्पित करीन, किंवा उपवास करून हा दूषित जीव सोडून देईन.'
आत्महत्या भवेन्नूनं पुनर्जन्मनि जन्मनि । श्वपचत्वं च शापश्च हत्यादोषाद्भवेदपि
'पण आत्महत्या केल्यास, पुन्हा पुन्हा जन्म घ्यावा लागेल; आणि हत्या केल्याचा दोष असल्याने मला शाप मिळेल व मी चांडाळ होईन.'
पुनर्विचार्य भूपालश्चेतसा समचिन्तयत् । आत्महत्या न कर्तव्या सर्वथैव मयाधुना
पुन्हा विचार करून, राजाने मनात ठरवले, 'आता मी कोणत्याही परिस्थितीत आत्महत्या करायची नाही.'
भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म देहेनानेन कानने । भोगेनास्य विपाकस्य भविता सर्वथा क्षयः
'या देहाने मी वनात जाऊन, आपल्या कर्माचे फळ भोगले पाहिजे; त्या फळांचा अनुभव घेतल्यावरच सर्व दुःखाचा अंत होईल.'
प्रारब्धकर्मणां भोगादन्यथा न क्षयो भवेत् । तस्मान्मयात्र भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
'प्रारब्ध कर्मांचे फळ भोगल्याशिवाय त्यांचा नाश होत नाही; म्हणून मी येथे आपले शुभ-अशुभ कर्म भोगले पाहिजे.'
कुर्वन्पुण्याश्रमाभ्याशे तीर्थानां सेवनं तथा । स्मरणं चाम्बिकायास्तु साधूनां सेवनं तथा
'पुण्यवान ऋषींच्या आश्रमाजवळ राहून, तीर्थांची सेवा करून, अंबिकेचे स्मरण करून आणि साधूंची सेवा करून—'
एवं कर्मक्षयं नूनं करिष्यामि वने वसन् । भाग्ययोगात्कदाचित्तु भवेत्साधुसमागमः
'अशा रीतीने वनात राहून मी नक्कीच कर्माचा क्षय करीन; आणि कदाचित भाग्याने कधी तरी चांगल्या लोकांचा संगही मिळेल.'
इति सञ्चिन्त्य मनसा त्यक्त्वा स्वनगरं नृपः । गङ्गातीरे गतः कामं शोचंस्तत्रैव संस्थितः
अशा विचाराने, राजाने आपले नगर सोडले आणि गंगाच्या काठी गेला. तिथे तो ज्या प्रमाणे हवे तसे दुःख करत राहिला.
हरिश्चन्द्रस्तदा ज्ञात्वा पितुः शापस्य कारणम् । दुःखितः सचिवांस्तत्र प्रेषयामास पार्थिवः
हरिश्चंद्राने वडिलांच्या शापाचे कारण समजून घेतले. त्यामुळे तो दुःखी झाला आणि आपल्या मंत्र्यांना तिथे पाठवले.
सचिवास्तत्र गत्वाऽऽशु तमूचुः प्रश्रयान्विताः । प्रणम्य श्वपचाकारं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
मंत्री तिथे लवकर पोहोचले आणि आदराने वंदन करून, चांडाळासारखा दिसणाऱ्या आणि पुन्हा पुन्हा उसासे टाकणाऱ्या राजाला म्हणाले—