यदैवोपासिता देवी भक्त्या सत्यव्रतेन ह । तया प्रसन्नया राजन् दिव्यदेहः कृतः क्षणात्
सत्यव्रताने भक्तीने देवीची उपासना केली, राजन; तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन क्षणातच त्याला दिव्य देह दिला.
पिशाचत्वं गतं तस्य पापं चैव क्षयं गतम् । विपाप्मा चातितेजस्वी सम्भूतस्तत्कृपामृतात्
त्याचे पिशाच्चत्व नाहीसे झाले, पापही नष्ट झाले आणि देवीच्या कृपारसामुळे तो अत्यंत तेजस्वी व निर्मळ झाला.
वसिष्ठोऽपि प्रसन्नात्मा जातः शक्तिप्रसादतः । पितापि च बभूवास्य प्रेमयुक्तस्त्वनुग्रहात्
शक्तीच्या कृपेने वसिष्ठही प्रसन्न झाले; आणि वडीलसुद्धा त्याच्यावर प्रेमाने अनुग्रह करू लागले.
राज्यं शशास धर्मात्मा मृते पितरि पार्थिवः । ईजे च विविधैर्यज्ञैर्देवदेवीं सनातनीम्
वडिलांचे निधन झाल्यावर धर्मनिष्ठ राजा राज्य करू लागला आणि विविध यज्ञांनी सनातन देवीची पूजा केली.
तस्य पुत्रो बभूवाथ हरिश्चन्द्रः सुशोभनः । लक्षणैः शास्त्रनिर्दिष्टैः संयुतश्चातिसुन्दरः
त्याचा मुलगा हरिश्चंद्र हा अत्यंत तेजस्वी, शास्त्रात सांगितलेल्या सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि फारच सुंदर होता.
युवराजं सुतं कृत्वा त्रिशङ्कुः पृथिवीपतिः । मानुषेण शरीरेण स्वर्गं भोक्तुं मनो दधे
त्रिशंकू या पृथ्वीच्या राजाने आपल्या मुलाला युवराज केले आणि मानवी देहानेच स्वर्गसुख भोगायचे ठरवले.
वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य विधिवन्नृपः । उवाच वचनं प्रीतः कृताञ्जलिपुटस्तदा
वसिष्ठांच्या आश्रमात जाऊन, राजाने नीट नमस्कार केला आणि दोन्ही हात जोडून आनंदाने बोलू लागला.
राजोवाच - ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वमन्त्रविशारद । विज्ञप्तिं मे सुमनसा श्रोतुमर्हसि तापस
राजा म्हणाला – ब्रह्मदेवांचे पुत्र, सर्व मंत्रांचे जाणकार आणि महान तपस्वी, मी मनापासून एक विनंती करतो, ती कृपया ऐका.
इच्छा मेऽद्य समुत्पन्ना स्वर्गलोकसुखाय च । अनेनैव शरीरेण भोगान्भोक्तुममानुषान्
आज माझ्या मनात स्वर्गातील सुखांची इच्छा निर्माण झाली आहे, या देहानेच अमानुष आनंद उपभोगायचा आहे.
अप्सरोभिश्च संवासः क्रीडितुं नन्दने वने । देवगन्धर्वगानं च श्रोतव्यं मधुरं किल
अप्सरांसोबत राहायला, नंदनवनात खेळायला आणि देवगंधर्वांचे मधुर गाणे ऐकायला मला खूप इच्छा आहे.
याजय त्वं मखेनाशु तादृशेन महामुने । यथानेन शरीरेण वसे लोकं त्रिविष्टपम्
म्हणून, हे महर्षे, असा यज्ञ लवकर कर की या देहाने मला देवांच्या लोकात राहता येईल.
समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्यं ममाधुना । प्रापयाशु मखं कृत्वा देवलोकं दुरासदम्
तुम्ही हे काम करू शकता, हे श्रेष्ठ ऋषी, आता माझी इच्छा पूर्ण करा. लवकर यज्ञ करून मला देवलोकात पोहोचवा.
वसिष्ठ उवाच - राजन् मानुषदेहेन स्वर्गे वासः सुदुर्लभः । मृतस्य हि ध्रुवं स्वर्गः कथितः पुण्यकर्मणा
वसिष्ठ म्हणाले – राजन, या मानवी देहाने स्वर्गात राहणे फारच कठीण आहे; पुण्यकर्माने मृत्यू आलेल्यालाच स्वर्ग मिळतो, असे सांगितले आहे.
तस्माद् बिभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात् । अप्सरोभिश्च संवासो जीवमानस्य दुर्लभः
म्हणून, सर्वज्ञा, तुझी इच्छा पूर्ण करणे कठीण आहे म्हणून मला भीती वाटते; जिवंत असताना अप्सरांसोबत राहणे फारच दुर्मिळ आहे.
कुरु यज्ञान्महाभाग मृतः स्वर्गमवाप्स्यसि । व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमदुर्मनाः
म्हणून, हे महाभाग, यज्ञ कर; मृत्यू नंतर तुला स्वर्ग मिळेल. व्यास म्हणतात – हे ऐकून राजा फारच दुःखी झाला.
उवाच वचनं भूयो वसिष्ठं पूर्वरोषितम् । न त्वं याजयसे ब्रह्मन् गर्वावेशाच्च मां यदि
त्याने पुन्हा वसिष्ठांना रागाने म्हणाले – जर तुम्ही अहंकाराने माझ्यासाठी यज्ञ केला नाही,
अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं किल साम्प्रतम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठः कोपसंयुतः
तर मी दुसरा पुरोहित नेमून लगेचच यज्ञ करीन. हे ऐकून वसिष्ठांना राग आला.
शशाप भूपतिं चेति चाण्डालो भव दुर्मते । अनेन त्वं शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम्
त्यांनी राजाला शाप दिला – अरे दुष्ट बुद्धी, या देहाने तू लगेच चांडाळ, म्हणजे श्वपच हो.
स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभीवधदूषित । ब्रह्मपत्नीहरोच्छिन्न धर्ममार्गविदूषक
अरे पापी, स्वर्गाचा नाश करणारा, गायीचा वध करणारा, ब्रह्मपत्नीचा अपमान करणारा, धर्ममार्ग बिघडवणारा,
न ते स्वर्गगतिः पाप मृतस्यापि कथञ्चन । व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा राजंस्त्रिशङ्कुस्तत्क्षणादपि
तुला कधीच स्वर्ग मिळणार नाही, पापी, मृत्यूनंतरही नाही. व्यास म्हणतात – गुरुने असे म्हटल्यावर त्रिशंकू त्या क्षणीच
तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वपचाकृतिः । कुण्डलेऽश्ममये वापि जाते तस्य च तत्क्षणात्
त्या देहाने श्वपचासारखा दिसू लागला; आणि त्याच क्षणी त्याच्या कानात दगडी कुंडले आली.
देहे चन्दनगन्धश्च विगन्धो ह्यभवत्तदा । नीलवर्णेऽथ सञ्जाते दिव्ये पीताम्बरे तनौ
त्याच्या अंगाला आधी चंदनाचा सुगंध होता, तो आता दुर्गंधी झाला; त्याचे दिव्य पिवळे वस्त्र निळे झाले.
राजवर्णोऽभवद्देहः शापात्तस्य महात्मनः । शक्त्युपासकरोषेण फलमेतदभून्नृप
त्या महात्म्याच्या शापामुळे राजाचा तेजस्वी रंग नाहीसा झाला; शक्तीभक्तावर राग केल्याचे हे फळ होते.
तस्माच्छ्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्यः कदाचन । गायत्रीजपनिष्ठो हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः
म्हणून, शक्तीभक्ताचा कधीही अपमान करू नये; वसिष्ठ हे गायत्री जपात निष्ठावान आणि श्रेष्ठ ऋषी होते.
दृष्ट्वा निन्द्यं निजं देहं राजा दुःखमवाप्तवान् । न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ
आपल्या देहाची अशी दयनीय अवस्था पाहून, राजाला फार दुःख झाले. तो निराश झाला आणि घरी परत गेला नाही, तर थेट वनाकडे निघून गेला.
चिन्तयामास दुःखार्तास्त्रिशङ्कुः शोकविह्वलः । किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीव निन्दितः
त्रिशंकू दुःखाने व्याकुळ झाला आणि विचार करू लागला, 'मी काय करू? कुठे जाऊ? माझा देह अगदी निंदनीय झाला आहे.'
कर्तव्यं नैव पश्यामि येन मे दुःखसंक्षयः । गृहे गच्छामि चेत्पुत्रः पीडितोऽद्य भविष्यति
'माझ्या दुःखाचा अंत कशाने होईल, असे काहीच मला दिसत नाही. मी घरी गेलो तर आज माझ्या मुलालाही यातना होतील.'
भार्यापि श्वपचं दृष्ट्वा नाङ्गीकारं करिष्यति । सचिवा नादरिष्यन्ति वीक्ष्य मामीदृशं पुनः
'माझी पत्नीसुद्धा मला असा पाहून स्वीकारणार नाही; आणि मंत्रीही मला या अवस्थेत पाहून आदर करणार नाहीत.'
ज्ञातयो बन्धुवर्गश्च सङ्गतो न भजिष्यति । सर्वैस्तक्तस्य मे नूनं जीवितान्मरणं वरम्
'माझे नातेवाईक आणि कुटुंबीयही मला जवळ करणार नाहीत; सर्वांनी टाकून दिल्यावर, जगण्यापेक्षा मरणच मला बरे वाटते.'
विषं वा भक्षयित्वाद्य पतित्वा वा जलाशये । कृत्वा वा कण्ठपाशं च देहत्यागं करोम्यहम्
'आज मी विष घेऊन, किंवा पाण्यात उडी मारून, किंवा गळ्यात दोरी घालून आपला देह सोडून देईन.'