देव्युवाच - किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज । स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः
देवी म्हणाली — "सज्जना, तू काय ठरवले आहेस? अग्नीमध्ये शरीर सोडू नकोस. हे महाभागा, स्थिर रहा; तुझ्या वडिलांना आता वृद्धत्व आले आहे."
राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल । विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते
"तो तुला राज्य देऊन, मग तपासाठी वनात जाणार आहे. हे वीर, दुःख सोडून दे; परवा, हे राजन."
नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव । मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने
तुझे परत आणण्यासाठी तुझे वडील आणि त्यांचे मंत्री येतील; माझ्या कृपेने तुझे वडील तुला राजसिंहासनावर अभिषेक करतील.
जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः । व्यास उवाच - इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
इच्छेला जिंकून तो ब्रह्मलोकात जाईल, हे नक्की आहे. व्यास म्हणाले - असे सांगून देवी तिथेच अदृश्य झाली.
राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः । अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना
राजपुत्राला अग्नीने मरण्यापासून थांबवण्यात आले आणि मग तो महात्मा नारदासोबत अयोध्येला गेला.
वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः । श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्
नारदांनी सर्व घडलेली घटना सुरुवातीपासून राजाला लवकर सांगितली; आपल्या मुलाने मृत्यूचा प्रयत्न केला हे ऐकून,
खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः । सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः
राजाच्या मनात दुःख भरले आणि तो अनेक प्रकारे शोक करू लागला; पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेला, धर्मात्मा राजा मंत्र्यांना म्हणाला.
ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् । त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम
माझ्या मुलाने किती कठोर कृत्य केले हे तुम्हा सर्वांना माहीत आहे; माझा बुद्धिमान सत्यव्रत मुलगा, जो राज्याला योग्य होता, त्याला मी वनात पाठवले.
आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् । स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः
माझ्या आज्ञेने तो ताबडतोब गेला — तो राज्याला योग्य आणि परमसत्य जाणणारा आहे; तिथेच तो ज्ञानात स्थिर राहिला, धन नसतानाही संयमी राहिला.
वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः । सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्
वसिष्ठांनी शाप दिल्यामुळे तो पिशाच्यासारखा झाला; आज दुःखाने व्याकुळ होऊन तो अग्नीत प्रवेश करण्याचा विचार करत होता.
उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः । तस्माद् गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम्
श्रीमहादेवीने त्याला हे करायला निघाला असताना थांबवले आणि तो तसाच उभा राहिला; म्हणून माझ्या ज्येष्ठ, बलाढ्य पुत्राला लवकर इथे आणा.
आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह । अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम्
त्याला शब्दांनी धीर द्या आणि पटकन इथे आणा; माझ्या योग्य आणि राज्य चालवण्यास समर्थ असलेल्या मूळ पुत्राचा अभिषेक करा.
वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः । इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः
मी शांतपणे वनात जाईन आणि तप करण्याचा निर्धार केला आहे. असे सांगून राजाने सर्व मंत्री पाठवले.
तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः । ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम्
त्याला परत आणण्यासाठी प्रेमाने भरलेल्या मंत्र्यांनी जाऊन राजपुत्राला धीर दिला.
अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् । दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम्
मंत्र्यांनी त्या महात्म्याला अयोध्येत मानपूर्वक आणले; सत्यव्रत दुर्बल आणि मळके वस्त्र घातलेला पाहून,
जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् । किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः
जटाजूट धारण केलेला, कठोर दिसणारा आणि चिंता केलेला मुलगा पाहून राजाने विचार केला — मी काय कठोर कर्म केले, जो मुलगा मी वनवास दिला?
राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् । इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्य महीपतिः
राज्याला योग्य, अतिशय बुद्धिमान आणि धर्माचा खरा अर्थ जाणणारा — असे मनात विचार करून राजाने त्याला मिठी मारली.
आसने स्वसमीपशे समाश्वास्योपवेशयत् । उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह
राजाने त्याला स्वतःजवळ बसवले आणि धीर दिला; मुलगा बसल्यावर राजाने प्रेमाने त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः । राजोवाच - पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्भवाः
प्रेमाने गदगदलेल्या आवाजात, नीतीशास्त्रात निपुण असलेला राजा म्हणाला — पुत्रा, तुझे मन नेहमी धर्माकडे असावे; मुखातून उत्पन्न झालेले (ब्राह्मण) नेहमी मान द्यावेत.
न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः । नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित्
न्यायाने मिळालेले धन स्वीकारावे; प्रजांची नेहमी काळजी घ्यावी. कधीही असत्य बोलू नकोस आणि चुकीच्या मार्गाने जाऊ नकोस.
शिष्टप्रोक्तं प्रकर्तव्यं पूजनीयास्तपस्विनः । हन्तव्या दस्यवः क्रूरा इन्द्रियाणां तथा जयः
शहाण्यांनी सांगितलेलेच वागावे. तपस्वी लोकांचा सन्मान करावा. क्रूर चोरट्यांना शिक्षा द्यावी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवावा.
कर्तव्यं कार्यसिद्ध्यर्थं राज्ञा पुत्र सदैव हि । मन्त्रस्तु सर्वथा गोप्यः कर्तव्यः सचिवैः सह
राजाने नेहमीच आपली कामे साधण्यासाठी प्रयत्न करावा, मुला. मंत्रणा नेहमी गुप्त ठेवावी आणि ती फक्त मंत्र्यांसोबतच करावी.
नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपुः सर्वात्मना सुत । न विश्वसेत्परासक्तं सचिवं च तथा नतम्
शहाण्या माणसाने अगदी लहान शत्रूलाही कधी दुर्लक्ष करू नये, मुला. जो मंत्री दुसऱ्यांशी जास्त जोडलेला आहे किंवा दुसऱ्यांच्या अधीन आहे, त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये.
चाराः सर्वत्र योक्तव्याः शत्रुमित्रेषु सर्वथा । धर्मे मतिः सदा कार्या दानं दद्याच्च नित्यशः
शत्रू आणि मित्र या दोघांतही सर्वत्र गुप्तहेर ठेवावेत. नेहमी धर्मात मन लावावे आणि नेहमी दान द्यावे.
शुष्कवादो न कर्तव्यो दुष्टसङ्गं च वर्जयेत् । यष्टव्या विविधा यज्ञाः पूजनीया महर्षयः
फुकाचा वाद करू नये आणि वाईट संगती टाळावी. विविध यज्ञ करावेत आणि महर्षींचा सन्मान करावा.
न विश्वसेत्स्त्रियं क्वापि स्त्रैणं द्यूतरतं नरम् । अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयायां कदाचन
कोठेही स्त्रीवर, स्त्रीसंगात रमणाऱ्या किंवा जुगार खेळणाऱ्या पुरुषावर कधीच विश्वास ठेवू नये. शिकार करण्याची अतिशय आवड कधीही ठेवू नये.
द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूषु च । स्वयं तद्विमुखो भूयात् प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत्
जुगार, दारू, गाणे आणि वेश्यांपासून नक्कीच दूर राहावे. स्वतःही त्यापासून दूर राहावे आणि प्रजेलाही त्यापासून वाचवावे.
ब्राह्मे मुहूर्ते कर्तव्यमुत्थानं सर्वथा सदा । स्नानादिकं सर्वविधिं विधाय विधिवद्यथा
नेहमी ब्रह्ममुहूर्ताला उठावे. त्यानंतर स्नान वगैरे सर्व विधी नीट आणि नियमाने करावेत.
पराशक्तेः परां पूजां भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षितः । पुत्रैतज्जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदार्चनम्
पराशक्तीची भक्तीभावाने आणि एकाग्रतेने पूजा करावी. मुला, जन्माचे खरे सार्थक म्हणजे पराशक्तीच्या पायांची सेवा करणे.
सकृत्कृत्वा महापूजां दैवीपादजलं पिबन् । न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चयः
एकदाच जरी मोठी पूजा करून देवीच्या पायातील पाणी प्यायले, तरी पुन्हा आईच्या पोटी जन्म घ्यावा लागणार नाही, हे निश्चित.