जपस्य च दशांशेन होमः कार्यो विधानतः । भवद्भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्भिः कृपापरैः
"मंत्रजपाच्या दहाव्या भागाचा हवन करायचा असतो, असे शास्त्र सांगते. तुम्ही वेदज्ञ आणि दयाळू आहात, कृपया माझ्या कार्यसिद्धीसाठी हे करा."
सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः । कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे
"मी सत्यव्रत, राजाचा मुलगा आहे, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठजनहो. माझे कार्य सर्व प्रकारे पूर्ण व्हावे, हीच माझी इच्छा आहे."
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् । शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना
त्यांचे बोल ऐकून तिथल्या ब्राह्मणांनी राजपुत्राला सांगितले — "तुला गुरूने शाप दिला आहे, त्यामुळे तू आता पिशाच्चत्वाला पोहोचला आहेस."
न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः । पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम्
"म्हणूनच तुला यज्ञ करण्याचा अधिकार नाही, कारण तुला वेदाधिकार नाही. सर्व लोकांत पिशाच्चत्व निंदनीय मानले जाते."
व्यास उवाच - तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह । धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः
व्यास म्हणाले — त्यांची वचने ऐकून राजाला फार दुःख झाले. "अरेरे, आज माझे हे जीवन व्यर्थ आहे! या वनात राहून मी काय करू?"
पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् । राज्याद्भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम्
"वडिलांनी मला टाकले, गुरूने कठोर शाप दिला, राज्य गमावले, पिशाच्चत्व प्राप्त झाले — आता मी काय करू?"
तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः । सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन्
तेव्हा राजपुत्राने मोठी चिता लाकडांनी रचली, चंडिकादेवीचे स्मरण केले आणि त्या चितेत प्रवेश करण्याचा विचार केला.
स्मृता देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः । कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः
महामाया देवीचे स्मरण करून, चिता पेटवली, स्नान करून, हात जोडून तो प्रवेशासाठी तयार उभा राहिला.
ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् । आजगाम तदाऽऽकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः
राजा मरण्याचा निर्धार करतोय हे जाणून, भगवती देवी आकाशातून प्रत्यक्ष त्याच्यासमोर प्रकट झाली.
दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् । सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा
दर्शन देऊन, सिंहावर आरूढ होऊन, देवीने गडगडणाऱ्या आवाजात राजपुत्राला म्हणाले —
देव्युवाच - किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज । स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः
देवी म्हणाली — "सज्जना, तू काय ठरवले आहेस? अग्नीमध्ये शरीर सोडू नकोस. हे महाभागा, स्थिर रहा; तुझ्या वडिलांना आता वृद्धत्व आले आहे."
राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल । विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते
"तो तुला राज्य देऊन, मग तपासाठी वनात जाणार आहे. हे वीर, दुःख सोडून दे; परवा, हे राजन."
नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव । मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने
तुझे परत आणण्यासाठी तुझे वडील आणि त्यांचे मंत्री येतील; माझ्या कृपेने तुझे वडील तुला राजसिंहासनावर अभिषेक करतील.
जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः । व्यास उवाच - इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
इच्छेला जिंकून तो ब्रह्मलोकात जाईल, हे नक्की आहे. व्यास म्हणाले - असे सांगून देवी तिथेच अदृश्य झाली.
राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः । अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना
राजपुत्राला अग्नीने मरण्यापासून थांबवण्यात आले आणि मग तो महात्मा नारदासोबत अयोध्येला गेला.
वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः । श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्
नारदांनी सर्व घडलेली घटना सुरुवातीपासून राजाला लवकर सांगितली; आपल्या मुलाने मृत्यूचा प्रयत्न केला हे ऐकून,
खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः । सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः
राजाच्या मनात दुःख भरले आणि तो अनेक प्रकारे शोक करू लागला; पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेला, धर्मात्मा राजा मंत्र्यांना म्हणाला.
ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् । त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम
माझ्या मुलाने किती कठोर कृत्य केले हे तुम्हा सर्वांना माहीत आहे; माझा बुद्धिमान सत्यव्रत मुलगा, जो राज्याला योग्य होता, त्याला मी वनात पाठवले.
आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् । स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः
माझ्या आज्ञेने तो ताबडतोब गेला — तो राज्याला योग्य आणि परमसत्य जाणणारा आहे; तिथेच तो ज्ञानात स्थिर राहिला, धन नसतानाही संयमी राहिला.
वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः । सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्
वसिष्ठांनी शाप दिल्यामुळे तो पिशाच्यासारखा झाला; आज दुःखाने व्याकुळ होऊन तो अग्नीत प्रवेश करण्याचा विचार करत होता.
उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः । तस्माद् गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम्
श्रीमहादेवीने त्याला हे करायला निघाला असताना थांबवले आणि तो तसाच उभा राहिला; म्हणून माझ्या ज्येष्ठ, बलाढ्य पुत्राला लवकर इथे आणा.
आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह । अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम्
त्याला शब्दांनी धीर द्या आणि पटकन इथे आणा; माझ्या योग्य आणि राज्य चालवण्यास समर्थ असलेल्या मूळ पुत्राचा अभिषेक करा.
वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः । इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः
मी शांतपणे वनात जाईन आणि तप करण्याचा निर्धार केला आहे. असे सांगून राजाने सर्व मंत्री पाठवले.
तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः । ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम्
त्याला परत आणण्यासाठी प्रेमाने भरलेल्या मंत्र्यांनी जाऊन राजपुत्राला धीर दिला.
अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् । दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम्
मंत्र्यांनी त्या महात्म्याला अयोध्येत मानपूर्वक आणले; सत्यव्रत दुर्बल आणि मळके वस्त्र घातलेला पाहून,
जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् । किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः
जटाजूट धारण केलेला, कठोर दिसणारा आणि चिंता केलेला मुलगा पाहून राजाने विचार केला — मी काय कठोर कर्म केले, जो मुलगा मी वनवास दिला?
राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् । इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्य महीपतिः
राज्याला योग्य, अतिशय बुद्धिमान आणि धर्माचा खरा अर्थ जाणणारा — असे मनात विचार करून राजाने त्याला मिठी मारली.
आसने स्वसमीपशे समाश्वास्योपवेशयत् । उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह
राजाने त्याला स्वतःजवळ बसवले आणि धीर दिला; मुलगा बसल्यावर राजाने प्रेमाने त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः । राजोवाच - पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्भवाः
प्रेमाने गदगदलेल्या आवाजात, नीतीशास्त्रात निपुण असलेला राजा म्हणाला — पुत्रा, तुझे मन नेहमी धर्माकडे असावे; मुखातून उत्पन्न झालेले (ब्राह्मण) नेहमी मान द्यावेत.
न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः । नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित्
न्यायाने मिळालेले धन स्वीकारावे; प्रजांची नेहमी काळजी घ्यावी. कधीही असत्य बोलू नकोस आणि चुकीच्या मार्गाने जाऊ नकोस.