लज्जमानस्तदा शक्रः प्रेरितो हरिणा भृशम् । बभूव वृषभस्तूर्णं रुद्रस्येवापरो महान्
त्या वेळी इंद्राला लाज वाटली, पण हरीने त्याला जोरात प्रेरणा दिली आणि तो लगेचच मोठा वृषभ झाला, जणू दुसरा रुद्रच.
तमारुरोह राजासौ संग्रामगमनाय वै । स्थितः ककुदि येनास्य ककुत्स्थस्तेन चाभवत्
राजा युद्धासाठी त्याच्या पाठीवर बसला. इंद्राच्या पाठीवर उभा राहिल्यामुळे त्याला ककुत्स्थ हे नाव मिळालं.
इन्द्रो वाहः कृतो येन तेन नाम्नेन्द्रवाहकः । पुरं जितं तु दैत्यानां तेनाभूच्च पुरञ्जयः
इंद्र त्याचं वाहन झाल्यामुळे त्याला इंद्रवाहक असं नाव पडलं. दैत्यांचं नगर जिंकल्यामुळे त्याला पुरंजय असंही म्हणू लागले.
जित्वा दैत्यान्महाबाहुर्धनं तेषां प्रदत्तवान् । पप्रच्छ चैवं राजर्षेरिति सख्यं बभूव ह
महाबाहू राजाने दैत्यांचा पराभव करून त्यांचं धन तुला दिलं. त्याने राजर्षीला विचारलं आणि त्यामुळे त्यांची मैत्री झाली.
ककुत्स्थश्चातिविख्यातो नृपतिस्तस्य वंशजाः । काकुत्स्था भुवि राजानो बभूवुर्बहुविश्रुताः
ककुत्स्थ हा फार प्रसिद्ध राजा होता. त्याच्या वंशातील राजे पृथ्वीवर खूप नावाजले गेले.
ककुत्स्थस्याभवत्पुत्रो धर्मपत्न्यां महाबलः । अनेना विश्रुतस्तस्य पृथुः पुत्रश्च वीर्यवान्
ककुत्स्थाला त्याच्या धर्मपत्नीपासून एक अत्यंत बलवान मुलगा झाला. त्याचे नाव अनेना होते, जो प्रसिद्ध झाला. त्याला पृथु नावाचा पराक्रमी मुलगा झाला.
विष्णोरंशः स्मृतः साक्षात्पराशक्तिपदार्चकः । विश्वरन्धिस्तु विज्ञेयः पृथोः पुत्रो नराधिपः
पृथुचा मुलगा विश्वरंधी हा विष्णूचा अंश मानला जातो आणि तो पराशक्तीची भक्ती करणारा राजा होता.
चन्द्रस्तस्य सुतः श्रीमान् राजा वंशकरः स्मृतः । तत्सुतो युवनाश्वस्तु तेजस्वी बलवत्तरः
त्याचा तेजस्वी आणि वंशाचा वाढ करणारा मुलगा चंद्र होता, जो राजा म्हणून ओळखला जातो. त्याचा मुलगा युवनाश्व हा अधिक तेजस्वी आणि बलवान होता.
शावन्तो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधार्मिकः । शावन्ती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरीसमा
युवनाश्वाचा पुत्र शावंत हा अत्यंत धर्मनिष्ठ होता. त्याने शावंती नावाचे नगर बांधले, जे इंद्रपुरीसारखे भव्य होते.
बृहदश्वस्तु पुत्रोऽभूच्छावन्तस्य महात्मनः । कुवलयाश्वः सुतस्तस्य बभूव पृथिवीपतिः
महात्मा शावंताचा पुत्र बृहदश्व झाला. त्याचा मुलगा कुबलयाश्व हा पृथ्वीचा राजा झाला.
धुन्धुर्नामा हतो दैत्यस्तेनासौ पृथिवीतले । धुन्धुमारेति विख्यातं नाम प्रापातिविश्रुतम्
त्याने धुंधु नावाच्या दैत्याचा पृथ्वीवर वध केला. त्यामुळे त्याला धुंधुमार असे प्रसिद्ध नाव मिळाले.
पुत्रस्तस्य दृढाश्वस्तु पालयामास मेदिनीम् । दृढाश्वस्य सुतः श्रीमान्हर्यश्व इति कीर्तितः
त्याचा मुलगा दृढाश्व याने भूमीचे राज्य सांभाळले. दृढाश्वाचा तेजस्वी मुलगा हर्यश्व म्हणून ओळखला जातो.
निकुम्भस्तत्सुतः प्रोक्तो बभूव पृथिवीपतिः । बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कुशाश्वस्तस्य वै सुतः
त्याचा मुलगा निकुंभ हा पृथ्वीचा राजा झाला. निकुंभाचा मुलगा बर्हणाश्व आणि त्याचा मुलगा कुशाश्व होता.
प्रसेनजित्कृशाश्वस्य बलवान्सत्यविक्रमः । तस्य पुत्रो महाभागो यौवनाश्वेति विश्रुतः
कृशाश्वाचा पुत्र प्रसैनजित हा बलवान आणि सत्यवीर होता. त्याचा अत्यंत भाग्यवान मुलगा यौवनाश्व म्हणून प्रसिद्ध झाला.
यौवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धातेति महीपतिः । अष्टोत्तरसहस्रं तु प्रासादा येन निर्मिताः
यौवनाश्वाचा तेजस्वी मुलगा मांधाता हा राजा झाला. त्याने एक हजार आठ राजवाडे बांधले.
भगवत्यास्तु तुष्ट्यर्थं महातीर्थेषु मानद । मातृगर्भे न जातोऽसावुत्पन्नो जनकोदरे
मानद, देवीच्या संतोषासाठी त्याने हे सर्व मोठ्या तीर्थस्थळी बांधले. तो आईच्या पोटी जन्मला नाही, तर वडिलांच्या उदरातून उत्पन्न झाला.
निःसारितस्ततः पुत्रः कुक्षिं भित्त्वा पितुः पुनः । राजोवाच - न श्रुतं न च दृष्टं वा भवता तदुदाहृतम्
मग तो मुलगा वडिलांच्या पोट फाडून बाहेर आला. राजा म्हणाला — 'तुम्ही सांगितलेले असे काही मी कधी ऐकले किंवा पाहिले नाही.'
असंभाव्यं महाभाग तस्य जन्म यथोदितम् । विस्तरेण वदस्वाद्य मान्धातुर्जन्मकारणम्
'महाभाग, त्याचा जन्म जसा सांगितला तसा असंभव आहे. आता मांधात्याचा जन्म कसा झाला ते सविस्तर सांग.'
राजोदरे यथोत्पन्नः पुत्रः सर्वाङ्गसुन्दरः । व्यास उवाच - यौवनाश्वोऽनपत्योऽभूद्राजा परमधार्मिकः
राजाच्या पोटातून सर्व अंगांनी सुंदर असा मुलगा जन्माला आला. व्यास म्हणाले — 'यौवनाश्व हा अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, पण त्याला मूल नव्हते.'
भार्याणां च शतं तस्य बभूव नृपतेर्नृप । राजा चिन्तापरः प्रायश्चिन्तयामास नित्यशः
त्या राजाच्या शंभर पत्नी होत्या. तो राजा नेहमीच चिंतेत राहायचा आणि सतत विचार करायचा.
अपत्यार्थे यौवनाश्वो दुःखितस्तु वनं गतः । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये निर्विण्णः स च पार्थिवः
अपत्यासाठी दुःखी झालेला यौवनाश्व वनात गेला. तो राजा निराश होऊन ऋषींच्या पवित्र आश्रमात राहू लागला.
मुमोच दुःखितः श्वासांस्तापसानां च पश्यताम् । दृष्ट्वा तु दुःखितं विप्रा बभूवुश्च कृपालवः
दुःखी झालेला तो राजा तापसांसमोर खोल श्वास सोडू लागला. त्याला दुःखी पाहून त्या ऋषींच्या मनात दया आली.
तमूचुर्ब्राह्मणा राजन्कस्माच्छोचसि पार्थिव । किं ते दुःखं महाराज ब्रूहि सत्यं मनोगतम्
ब्राह्मणांनी विचारलं, "राजा, तू का दुःखी आहेस? तुला कोणतं दुःख आहे, हे खरेखुरं सांग."
प्रतीकारं करिष्यामो दुःखस्य तव सर्वथा । यौवनाश्व उवाच - राज्यं धनं सदश्वाश्च वर्तन्ते मुनयो मम
"तुझ्या दुःखावर आम्ही नक्कीच काही उपाय करू," असं त्यांनी सांगितलं. युवनाश्व म्हणाला, "माझ्याकडे राज्य आहे, धन आहे, आणि चांगले घोडे आहेत, हे ऋषींनो."
भार्याणां च शतं शुद्धं वर्तते विशदप्रभम् । नारातिस्त्रिषु लोकेषु कोऽप्यस्ति बलवान्मम
"माझ्याकडे शंभर स्वच्छ, सुंदर पत्नी आहेत. तिन्ही लोकांत माझ्यापेक्षा बलवान असा एकही शत्रू नाही."
आज्ञाकरास्तु सामन्ता वर्तन्ते मन्त्रिणस्तथा । एकं सन्तानजं दुःखं नान्यत्पश्यामि तापसाः
"माझे सरदार आणि मंत्री माझ्या आज्ञेचे पालन करतात. पण एकच दुःख आहे, ते म्हणजे संतान नसणं; दुसरं काहीच नाही, हे तपस्वींनो."
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्माच्छोचामि विप्रेन्द्राः सन्तानार्थं भृशं ततः
"ज्याला पुत्र नाही त्याला कुठेच स्थान नाही, ना स्वर्ग मिळतो, ना काही. म्हणूनच, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मला संतानासाठी फार दुःख होतंय."
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तापसाश्च कृतश्रमाः । इष्टिं सन्तानकामस्य युक्तां ज्ञात्वा दिशन्तु मे
"हे वेदशास्त्र जाणणाऱ्या आणि तप केलेल्या ऋषींनो, संतानाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी योग्य असा यज्ञ कोणता ते मला सांगा."
कुर्वन्तु मम कार्यं वै कृपा चेदस्ति तापसाः । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः कृपया पूर्णमानसाः
"तुम्हाला जर माझ्यावर दया असेल, तर हे कार्य माझ्यासाठी करा, हे तपस्वींनो." व्यास म्हणतो: "राजाच्या या शब्दांनी त्यांची मनं दयाळू झाली."
कारयामासुरव्यग्रास्तस्येष्टिमिन्द्रदेवताम् । कलशः स्थापितस्तत्र जलपूर्णस्तु वाडवैः
ते सर्वजण तत्काळ त्याच्यासाठी इंद्रयज्ञ करू लागले. तिथे एक पाण्याने भरलेला कलश ठेवण्यात आला.