तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः । क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा
त्याच वेळी तिथे शंकर आपल्या आजूबाजूला स्त्रियांमध्ये रमले होते. महादेव खेळण्यात मग्न होते आणि त्यांची प्रिय शिवा वस्त्ररहित, प्रेमाने त्यांच्यासोबत होती.
उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा । तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम्
ती सुंदर देवी आपल्या पतीच्या मांडीवर बसून आनंद घेत होती. ऋषी येताना पाहून, वस्त्र नसल्याने, तिला खूप लाज वाटली.
भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् । लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी
ती आपल्या पतीच्या मांडीवरून उठली, वस्त्र घेतलं आणि अंगावर घातलं. लाजेने भरून, थरथरत तिथेच उभी राहिली.
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः । परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम्
त्या दोघांचा प्रेमळ संग पाहून ऋषींनी तिथून लगेच वळून, नरनारायणाच्या आश्रमाकडे प्रस्थान केलं.
ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः । कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम्
लाजलेली आणि प्रेमात असलेली शिवा पाहून भगवान हरांनी विचारलं — "तुला एवढी लाज का वाटते? मी तुला सुखी करीन."
अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने । वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भविष्यति
आजपासून, हे सुंदर मुखवाली, जो कोणी पुरुष अज्ञानाने या वनात येईल, तो स्त्री होईल.
इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् । वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत्
त्यामुळे, हे शाप कळलेल्या लोकांनी या दोषांनी भरलेल्या वनाला टाळायला सुरुवात केली.
सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह । तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः
पण सुध्युम्न राजाला हे माहीत नव्हतं. तो आपल्या मंत्र्यांसह त्या वनात गेला आणि सर्वजण स्त्री झाले — यात शंका नाही.
चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया । विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः
तो राजर्षी चिंता मनात घेऊन, लाजेखातर घरी गेला नाही. तो त्या वनात इथे-तिथे भटकू लागला.
इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना । विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा
स्त्रीरूपात असताना त्या महात्म्याचं नाव 'इला' पडलं. तिथे भटकताना सोमपुत्र बुध, तरुण आणि तेजस्वी, तिथे आला.
स्त्रीभिः परिवृतां तां तु दृष्ट्वा कान्तां मनोरमाम् । हावभावकलायुक्तां चकमे भगवाम्बुधः
ती इला इतर स्त्रियांनी वेढलेली, सुंदर आणि मोहक, हावभावांनी सजलेली दिसली. तिला पाहून भगवान बुध तिच्यावर मोहित झाला.
सापि तं चकमे कान्तं बुधं सोमसुतं पतिम् । संयोगस्तत्र सञ्जातस्तयोः प्रेम्णा परस्परम्
इला हिलाही सोमपुत्र बुध पती म्हणून आवडला. त्या दोघांमध्ये परस्पर प्रेमाने एकरूपता झाली.
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् । इलायां सोमपुत्रस्तु चक्रवर्तिनमुत्तमम्
त्यांच्यातून बुधाने इलेच्या पोटी पुरूरवा नावाचा पुत्र जन्माला घातला, जो मोठा सम्राट झाला.
सा प्रासूत सुतं बाला चिन्ताविष्टा वने स्थिता । सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं मुनिसत्तमम्
ती इला वनात राहात असताना, चिंता मनात घेऊन, तिने पुत्रास जन्म दिला. तिला आपल्या कुलगुरू वसिष्ठ ऋषी आठवले.
स तदास्य दशां दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपान्वितः । अतोषयन्महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम्
सुद्युम्नाची अवस्था पाहून, त्याच्यावर दया आली आणि त्याने जगाचा कल्याण करणारा महादेव शंकर यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
तस्मै स भगवांस्तुष्टः प्रददौ वाञ्छितं वरम् । वसिष्ठः प्रार्थयामास पुंस्त्वं राज्ञः प्रियस्य च
भगवान समाधानी झाले आणि त्यांनी त्याला हवी ती वर मागितलेली कृपा दिली. वसिष्ठांनी राजाला पुन्हा पुरुषत्व मिळावे अशी प्रार्थना केली.
शङ्करस्तु निजां वाचमृतां कुर्वन्नुवाच ह । मासं पुमांस्तु भविता मासं स्त्री भूपतिः किल
शंकरांनी मधुर वाणीने सांगितले, "राजा एका महिन्यात पुरुष आणि एका महिन्यात स्त्री होईल."
इत्थं प्राप्य वरं राजा जगाम स्वगृहं पुनः । चक्रे राज्यं स धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात्
राजाने हा वर मिळवून पुन्हा आपल्या घरी परतला आणि वसिष्ठांच्या कृपेने धर्माने राज्यकारभार केला.
स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्म्येषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च । प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम्
स्त्री असताना तो राजवाड्यात राहत असे, आणि पुरुष असताना राज्य चालवत असे. प्रजेला हे पाहून चिंता वाटली आणि त्यांनी राजाचा आनंद केला नाही.
काले तु यौवनं प्राप्तः पुत्रः पुरूरवास्तदा । प्रतिष्ठां नृपतिस्तस्मै दत्त्वा राज्यं वनं ययौ
काळानुसार, त्याचा मुलगा पुरूरवा तरुण झाला तेव्हा, राजाने त्याला राज्य दिले आणि स्वतः वनात गेला.
गत्वा तस्मिन्वने रम्ये नानाद्रुमसमाकुले । नारदान्मन्त्रमासाद्य नवाक्षरमनुत्तमम्
त्या रम्य आणि विविध झाडांनी भरलेल्या वनात पोहोचल्यावर, त्याला नारदांकडून सर्वोत्तम नवाक्षरी मंत्र मिळाला.
जजाप मन्त्रमत्यर्थं प्रेमपूरितमानसः । परितुष्टा तदा देवी सगुणा तारिणी शिवा
त्याने प्रेमाने मन एकाग्र करून तो मंत्र खूप वेळ जपला. तेव्हा गुणांनी युक्त, तारक आणि मंगल अशी देवी प्रसन्न झाली.
सिंहारूढा स्थिता चाग्रे दिव्यरूपा मनोरमा । वारुणीपानसम्मत्ता मदाघूर्णितलोचना
ती सिंहावर बसलेली, दिव्य आणि मनोहारी रूपात, वारुणीच्या मद्याने मस्त झालेली, डोलणाऱ्या डोळ्यांनी त्याच्या समोर प्रकट झाली.
दृष्ट्वा तां दिव्यरूपां च प्रेमाकुलितलोचनः । प्रणम्य शिरसा प्रीत्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्
त्या देवीचे दिव्य रूप पाहून, प्रेमाने डोळे भरून आले. त्याने आनंदाने डोकं टेकवून जगदंबेची स्तुती केली.
इलोवाच दिव्यं च ते भगवति प्रथितं स्वरूपं दृष्टं मया सकललोकहितानुरूपम् । वन्दे त्वदंघ्रिकमलं सुरसङ्घसेव्यं कामप्रदं जननि चापि विमुक्तिदं च
इला म्हणाली - "हे भगवती, मी तुझे सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी प्रसिद्ध असलेले दिव्य रूप पाहिले. मी तुझ्या कमलासारख्या पायांना वंदन करतो, जे देवांनी सेविलेले, इच्छा पूर्ण करणारे, जननी आणि मुक्ती देणारे आहेत."
को वेत्ति तेऽम्ब भुवि मर्त्यतनुर्निकामं मुह्यन्ति यत्र मुनयश्च सुराश्च सर्वे । ऐश्वर्यमेतदखिलं कृपणे दयां च दृष्ट्वैव देवि सकलं किल विस्मयो मे
"आई, या पृथ्वीवर तुझे मर्त्य रूप कोण ओळखू शकतो? जिथे सर्व मुनी आणि देवही गोंधळतात. तुझ्या सर्व ऐश्वर्य आणि दीनावर केलेल्या दयेचे दर्शन घडल्यावर, देवी, मी पूर्णपणे आश्चर्यचकित झालो आहे."
शम्भुर्हरिः कमलजो मघवा रविश्च वित्तेशवह्निवरुणाः पवनश्च सोमः । जानन्ति नैव वसवोऽपि हि ते प्रभावं बुध्येत्कथं तव गुणानगुणो मनुष्यः
"शंभू, हरि, कमलज, इंद्र, सूर्य, कुबेर, अग्नी, वरुण, वायू आणि सोम - हे वसूसुद्धा तुझ्या सामर्थ्याला जाणत नाहीत. मग साधा माणूस, ज्याच्यात गुण नाहीत, तो तुझे गुण कसे समजू शकेल?"
जानाति विष्णुरमितद्युतिरम्ब साक्षा- त्त्वां सात्त्विकीमुदधिजां सकलार्थदां च । को राजसीं हर उमां किल तामसीं त्वां वेदाम्बिके न तु पुनः खलु निर्गुणां त्वाम्
"अमित तेजाचा विष्णू तुला प्रत्यक्ष सत्त्वगुणी, समुद्रातून जन्मलेली आणि सर्व काही देणारी म्हणून ओळखतो. परंतु, रजोगुणी उमा किंवा तमोगुणी रूपात तुला कोण ओळखतो, वेदांची जननी? आणि निर्गुण रूपात तर तुला कोणीच ओळखू शकत नाही."
क्वाहं सुमन्दमतिरप्रतिमप्रभावः क्वायं तवातिनिपुणो मयि सुप्रसादः । जाने भवानि चरितं करुणासमेतं यत्सेवकांश्च दयसे त्वयि भावयुक्तान्
"मी तर मंदबुद्धी आणि क्षुद्र सामर्थ्याचा, आणि तुझी अतिशय कुशलता आणि माझ्यावर केलेली अपार कृपा - हे कसे शक्य? भवानी, मला माहीत आहे की तुझे सर्व चरित्र करुणेने भरलेले आहे, कारण जे भक्तिभावाने सेवा करतात त्यांच्यावर तू नेहमी दया करतेस."
वृत्तस्त्वया हरिरसौ वनजेशयापि नैवाचरत्यपि मुदं मधुसूदनश्च । पादौ तवादिपुरुषः किल पावकेन कृत्वा करोति च करेण शुभौ पवित्रौ
"तुझी सेवा हरि आणि ब्रह्मा करतात, तरीही मधुसूदनासुद्धा खरा आनंद अनुभवत नाही. आदिपुरुष तुझे पाय अग्नीने शुद्ध करतो आणि हाताने शुभ व पवित्र बनवतो."