च्यवन उवाच - मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा । यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम्
च्यवन म्हणाला — हे मघवंत, या दोन्ही महात्म्यांना कमी लेखू नकोस. सौंदर्य, संपत्ती आणि तेज याने हे परिपूर्ण आहेत. त्यांनी मला देवांचा प्रमुख बनवले.
ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ
तुझ्याशिवाय इतर देवांना त्यांना सोम देण्यास विरोध करण्याचा अधिकारच नाही. हे देवेन्द्र, अश्विनीद्वय हेही देवच आहेत, आणि मोठे पराक्रमी आहेत.
इन्द्र उवाच - भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन । यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम्
इंद्र म्हणाला — वैद्यांना यज्ञातील सोमपानाचा अधिकार नाही. जर तू हट्ट धरलास, मूर्खा, तर मी आत्ताच तुझे डोके उडवीन.
व्यास उवाच अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः । ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम्
व्यास म्हणतो — वासवाच्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून भृगुवंशीय ऋषीने त्यांना सोम मिळवून दिला आणि त्याला कठोर शब्दांत सुनावले.
सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्
त्या दोघांनी तहान लागल्यामुळे सोमपात्र घेतले तेव्हा, बलवान देवाने ते पाहून असे शब्द उच्चारले.
आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् । वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम्
जर तू स्वतः त्यांच्या फायद्यासाठी त्यांना सोम देणार असशील, तर मी तुला वज्राने मारेन, जसा मी दुसऱ्या विश्वरूपाला मारले.
वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान्
वासवाने असे म्हटल्यावर, गर्विष्ठ भृगुवंशीय ऋषीने प्रचंड रागाने विधिपूर्वक अश्विनीकडून सोम दिला.
इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्वज्रमस्मै स्वमायुधम् । पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम्
इंद्राने रागाच्या भरात आपले वज्र, जे सूर्याच्या कोटी किरणांसारखे तेजस्वी होते, सर्व देवांच्या समोर त्याच्यावर फेकले.
प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः । स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः
इंद्राने सोडलेला वज्र पाहून, च्यवन ऋषींनी आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने त्या अमाप तेजस्वी वज्राला थांबवले.
कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः । जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः
इंद्राचा नाश करण्यासाठी सज्ज झालेल्या त्या बलाढ्य ऋषींनी, योग्य मंत्रांनी अग्नीत होम केला.
तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् । प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः
तेथे च्यवन ऋषींच्या तपश्चर्येच्या बळावरून, एक बलवान, भयंकर आणि प्रचंड असा असुर उत्पन्न झाला.
मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह । शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः
त्याचे नाव मद असे होते. तो अत्यंत भयानक आणि सर्व प्राण्यांना भीती देणारा होता. त्याचे शरीर पर्वतासारखे, दात तीक्ष्ण आणि रूप अत्यंत भीषण होते.
चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः
त्याला चार लांब सुळ्या होत्या, प्रत्येकी शंभर योजन लांबीच्या. त्याचे इतर दात दहा योजन लांबीचे होते.
बाहू पर्वतसंकाशावायतौ क्रूरदर्शनौ । जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम्
त्याचे हात पर्वतासारखे, लांब आणि भीतीदायक दिसणारे होते. त्याची जीभ भयंकर, क्रूर आणि आकाशाला चाटणारी होती.
ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् । नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः
त्याची मान पर्वताच्या शिखरासारखी, अत्यंत कठीण आणि भीषण होती. त्याचे नख वाघाच्या नखांसारखे, आणि केस फारच भयंकर होते.
शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् । नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके
त्याचे शरीर काळ्या काजळासारखे, आणि चेहरा भीतीदायक होता. त्याचे डोळे जणू काही जंगलातील आगीसारखे प्रखर आणि अतिशय भयानक होते.
हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता । एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः
त्याची एक जबडा पृथ्वीवर होता आणि दुसरा आकाशात पोहोचलेला होता. असा हा प्रचंड देहाचा मद उत्पन्न झाला.
तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा । इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो युद्धाय न मनो दधे
त्याला पाहताच सर्व देवांना क्षणात भीती वाटली. अगदी इंद्रालाही भीतीने ग्रासले आणि त्याला युद्ध करण्याची इच्छा झाली नाही.
दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः । व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
तो असुर इच्छेनुसार तोंड उघडून वज्र हातात घेऊन उभा राहिला. त्याची भयंकर नजर आकाश व्यापून गेली, जणू तो तीनही लोकांना गिळणार आहे.
स भक्ष्ययिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः
तो क्रोधाने इंद्राला गिळायला धावला. सर्व देवांनी 'आम्ही नष्ट झालो!' असे ओरडले आणि हतबल उभे राहिले.
इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् । न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः
इंद्राचा हात थिजला होता. जवळून वज्र फेकायची त्याची इच्छा होती, पण वज्रधारी देवांचा राजा त्याच्यावर प्रहार करू शकला नाही.
वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् । सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम्
वज्र हातात घेऊन, मृत्यूसारखा तो असुर पाहून, देवांचा राजा मनात आपल्या गुरुची, धर्माचे जाणकाराची आठवण काढू लागला.
स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः । गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत्
इंद्राच्या स्मरणात येताच, बुद्धिमान बृहस्पती त्वरित तेथे पोहोचले. परिस्थिती पाहून, गुरुंनी हे मोठे संकट ओळखले.
विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् । दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव
काय करावे हे मनाशी ठरवून, त्यांनी शचीपती इंद्राला सांगितले, 'हे वासव, मोठ्या मंत्रांनी किंवा वज्रानेही हा जिंकता येणार नाही.'
असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः । तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः
मद नावाचा हा असुर यज्ञकुंडातून उत्पन्न झाला आहे. त्याला च्यवन ऋषींच्या तपश्चर्येचे संपूर्ण सामर्थ्य लाभले आहे.
अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया । शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः
हा शत्रू ना तुझ्या, ना देवांच्या, ना माझ्या सामर्थ्याने थांबवता येईल. म्हणून, हे देवाधिदेव, महान आत्म्याच्या च्यवन ऋषींच्या आश्रयाला जा.
स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल । न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित्
जो स्वतः एखाद्या कृतीला आरंभ करतो, तो ती कृती थांबवू शकतो. पण देवीच्या भक्ताच्या क्रोधाला कोणीही थांबवू शकत नाही.
व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति । प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः
व्यास म्हणाले — गुरुजींनी असे सांगितल्यावर, इंद्र त्या ऋषीकडे गेला. त्याने नम्रपणे डोके वाकवून नमस्कार केला आणि भीतीने त्याला बोलला.
क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् । प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम्
मुनिराज, मला क्षमा करा. तुम्ही उठवलेला असुर शांत करा. सर्वज्ञ, कृपया प्रसन्न व्हा. मी तुमचे सांगणे नक्की पाळीन.
सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे
भृगुवंशीय, आजपासून सोम आणि दोन्ही अश्विनीकुमारांना सोमपानाचा मान मिळेल. हे खरे आहे, ब्राह्मण, कृपया माझ्यावर कृपा करा.