सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा । आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम्
साल, ताड, तमाळ, चंपक, फणस, आंबा, नीप आणि मधुक वृक्षांनी वेढलेले, माधवी लतांच्या मंडपाने छायाच्छादित असे ते ठिकाण होते.
दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् । यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम्
दाडम, नारळ आणि केळीच्या घडांनी सजलेले, युथिका, मालती आणि कुंदाच्या फुलांच्या वेलींनी वेढलेले होते.
हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् । भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम्
त्या वनात हंस, कारंडव भरपूर होते, कीचक पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि भुंगे गुणगुणण्याने ते आनंददायक वाटत होते.
दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः । वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान्
हे सर्व पाहून, सुद्युम्न राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि सेवकांनी वेढलेला असताना, त्याने कोकिळांच्या गाण्याने गूंजणारी फुलांनी बहरलेली झाडे पाहिली.
प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः । अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः
राजर्षी तिथे शिरताच क्षणातच स्त्री झाला. त्याचा घोडाही घोडी झाला आणि राजा मोठ्या चिंता आणि गोंधळात पडला.
किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः । दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः
"हे काय घडले?" असा विचार करत, सुद्युम्न पुन्हा पुन्हा चिंतेत पडला. त्याला फार दुःख झाले आणि लाजही वाटली.
किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः । कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम्
मी आता काय करू? स्त्रीरूपात अडकलेली, घरी कशी जाऊ? राज्य कसं चालवू? मला कुणी फसवलं असावं?
ऋषय ऊचुः सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण । सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः
ऋषी म्हणाले — सूताजी, हे खूपच अद्भुत आहे! लोमहर्षण, तू सांगितलेस की देवांसारखा राजा सुध्युम्न स्त्री झाला.
किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत
हे असं कसं झालं, ते सांग. त्या सुंदर वनात नेमकं काय घडलं? त्या राजाने काय केलं? सविस्तर सांग, हे सुशील.
सूत उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः । दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्
सूत म्हणाले — एकदा सनक वगैरे ऋषी गिरिश म्हणजे शंकरांना भेटायला निघाले. त्यांच्या येण्याने दिशाही उजळून गेल्या.
तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः । क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा
त्याच वेळी तिथे शंकर आपल्या आजूबाजूला स्त्रियांमध्ये रमले होते. महादेव खेळण्यात मग्न होते आणि त्यांची प्रिय शिवा वस्त्ररहित, प्रेमाने त्यांच्यासोबत होती.
उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा । तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम्
ती सुंदर देवी आपल्या पतीच्या मांडीवर बसून आनंद घेत होती. ऋषी येताना पाहून, वस्त्र नसल्याने, तिला खूप लाज वाटली.
भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् । लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी
ती आपल्या पतीच्या मांडीवरून उठली, वस्त्र घेतलं आणि अंगावर घातलं. लाजेने भरून, थरथरत तिथेच उभी राहिली.
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः । परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम्
त्या दोघांचा प्रेमळ संग पाहून ऋषींनी तिथून लगेच वळून, नरनारायणाच्या आश्रमाकडे प्रस्थान केलं.
ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः । कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम्
लाजलेली आणि प्रेमात असलेली शिवा पाहून भगवान हरांनी विचारलं — "तुला एवढी लाज का वाटते? मी तुला सुखी करीन."
अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने । वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भविष्यति
आजपासून, हे सुंदर मुखवाली, जो कोणी पुरुष अज्ञानाने या वनात येईल, तो स्त्री होईल.
इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् । वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत्
त्यामुळे, हे शाप कळलेल्या लोकांनी या दोषांनी भरलेल्या वनाला टाळायला सुरुवात केली.
सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह । तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः
पण सुध्युम्न राजाला हे माहीत नव्हतं. तो आपल्या मंत्र्यांसह त्या वनात गेला आणि सर्वजण स्त्री झाले — यात शंका नाही.
चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया । विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः
तो राजर्षी चिंता मनात घेऊन, लाजेखातर घरी गेला नाही. तो त्या वनात इथे-तिथे भटकू लागला.
इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना । विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा
स्त्रीरूपात असताना त्या महात्म्याचं नाव 'इला' पडलं. तिथे भटकताना सोमपुत्र बुध, तरुण आणि तेजस्वी, तिथे आला.
स्त्रीभिः परिवृतां तां तु दृष्ट्वा कान्तां मनोरमाम् । हावभावकलायुक्तां चकमे भगवाम्बुधः
ती इला इतर स्त्रियांनी वेढलेली, सुंदर आणि मोहक, हावभावांनी सजलेली दिसली. तिला पाहून भगवान बुध तिच्यावर मोहित झाला.
सापि तं चकमे कान्तं बुधं सोमसुतं पतिम् । संयोगस्तत्र सञ्जातस्तयोः प्रेम्णा परस्परम्
इला हिलाही सोमपुत्र बुध पती म्हणून आवडला. त्या दोघांमध्ये परस्पर प्रेमाने एकरूपता झाली.
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् । इलायां सोमपुत्रस्तु चक्रवर्तिनमुत्तमम्
त्यांच्यातून बुधाने इलेच्या पोटी पुरूरवा नावाचा पुत्र जन्माला घातला, जो मोठा सम्राट झाला.
सा प्रासूत सुतं बाला चिन्ताविष्टा वने स्थिता । सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं मुनिसत्तमम्
ती इला वनात राहात असताना, चिंता मनात घेऊन, तिने पुत्रास जन्म दिला. तिला आपल्या कुलगुरू वसिष्ठ ऋषी आठवले.
स तदास्य दशां दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपान्वितः । अतोषयन्महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम्
सुद्युम्नाची अवस्था पाहून, त्याच्यावर दया आली आणि त्याने जगाचा कल्याण करणारा महादेव शंकर यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
तस्मै स भगवांस्तुष्टः प्रददौ वाञ्छितं वरम् । वसिष्ठः प्रार्थयामास पुंस्त्वं राज्ञः प्रियस्य च
भगवान समाधानी झाले आणि त्यांनी त्याला हवी ती वर मागितलेली कृपा दिली. वसिष्ठांनी राजाला पुन्हा पुरुषत्व मिळावे अशी प्रार्थना केली.
शङ्करस्तु निजां वाचमृतां कुर्वन्नुवाच ह । मासं पुमांस्तु भविता मासं स्त्री भूपतिः किल
शंकरांनी मधुर वाणीने सांगितले, "राजा एका महिन्यात पुरुष आणि एका महिन्यात स्त्री होईल."
इत्थं प्राप्य वरं राजा जगाम स्वगृहं पुनः । चक्रे राज्यं स धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात्
राजाने हा वर मिळवून पुन्हा आपल्या घरी परतला आणि वसिष्ठांच्या कृपेने धर्माने राज्यकारभार केला.
स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्म्येषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च । प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम्
स्त्री असताना तो राजवाड्यात राहत असे, आणि पुरुष असताना राज्य चालवत असे. प्रजेला हे पाहून चिंता वाटली आणि त्यांनी राजाचा आनंद केला नाही.
काले तु यौवनं प्राप्तः पुत्रः पुरूरवास्तदा । प्रतिष्ठां नृपतिस्तस्मै दत्त्वा राज्यं वनं ययौ
काळानुसार, त्याचा मुलगा पुरूरवा तरुण झाला तेव्हा, राजाने त्याला राज्य दिले आणि स्वतः वनात गेला.