विष्णुप्रिये नमो लक्ष्मि वेदमातः सरस्वति । इदं जगत्त्वया सृष्टं सर्वं स्थावरजङ्गमम्
'विष्णूच्या प्रिये लक्ष्मी, तुला नमस्कार. वेदांची आई सरस्वती, तुला नमस्कार. हे सगळे जग, स्थावर आणि जंगम, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे.'
पासि त्वमिदमव्यग्रा तथात्सि लोकशान्तये । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जननी त्वं सुसम्मता
'तू हे सर्व जग निश्चिंतपणे राखतेस आणि लोकांच्या शांततेसाठीच आहेस. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या तू आई आहेस, हे सर्व मान्य करतात.'
बुद्धिदासि त्वमज्ञानां ज्ञानिनां मोक्षदा सदा । आज्ञा त्वं प्रकृतिः पूर्णा पुरुषप्रियदर्शना
'तू अज्ञानांना बुद्धी देतेस आणि ज्ञानी लोकांना नेहमीच मुक्ती देतेस. तूच आज्ञा आहेस, तूच पूर्ण प्रकृती आहेस आणि पुरुषाला प्रिय आहेस.'
भुक्तिमुक्तिप्रदासि त्वं प्राणिनां विशदात्मनाम् । अज्ञानां दुःखदा कामं सत्त्वानां सुखसाधना
'तू शुद्ध आत्म्यांना भोग आणि मोक्ष देतेस; अज्ञानांना हवे तसे दुःख देतेस आणि सज्जनांसाठी सुखाची कारणी आहेस.'
सिद्धिदा योगिनामम्ब जयदा कीर्तिदा पुनः । शरणं त्वां प्रपन्नास्मि विस्मयं परमं गता
'तू योग्यांना सिद्धी देतेस, आई, विजय आणि कीर्तीही देतेस. मी तुझ्या शरण आले आहे आणि मला फार मोठा आश्चर्य वाटतो आहे.'
पतिं दर्शय मे मातर्मग्नास्मि शोकसागरे । देवाभ्यां चरितं कूटं कं वृणोमि विमोहिता
'आई, मला माझा पती दाखव, कारण मी दुःखाच्या समुद्रात बुडाले आहे. देवांनी कपटाने वागले; मी कोणाला निवडू हेच कळत नाही.'
पतिं दर्शय सर्वज्ञे विदित्वा मे सतीव्रतम् । व्यास उवाच - एवं स्तुता तदा देवा तथा त्रिपुरसुन्दरी
'सर्वज्ञे, माझ्या सतीव्रताची जाणीव ठेवून मला माझा पती दाखव.' व्यास म्हणतात—त्या वेळी तिच्या स्तुतीने त्रिपुरसुंदरी देवी प्रसन्न झाली.
हृदयेऽस्यास्तदा ज्ञानं ददावाशु सुखोदयम् । निश्चित्य मनसा तुल्यवयोरूपधरान्सती
त्या क्षणी देवीने तिच्या हृदयात ज्ञान दिले आणि आनंद दिला. मग तिने मनाशी ठरवले की हे तिघेही वयाने आणि रूपाने सारखेच आहेत...
प्रसमीक्ष्य तु तान् सर्वान्वव्रे बाला स्वकं पतिम् । वृतेऽथ च्यवने देवौ सन्तुष्टौ तौ बभूवतुः
सर्वांना नीट विचारून, त्या तरुणीने आपला पतीच निवडला; मग त्या दोन देवता अत्यंत आनंदी झाल्या.
सतीधर्मं समालोक्य सम्प्रीतौ ददतुर्वरम् । भगवत्याः प्रसादेन प्रसन्नौ तौ सुरौत्तमौ
तीने पतीव्रतेचा धर्म पाळला हे पाहून, देवीच्या कृपेने ते दोन श्रेष्ठ देवता तृप्त झाले आणि तिला वर दिला.
मुनिमामन्त्र्य तरसा गमनायोद्यतावुभौ । लब्ध्वा तु च्यवनो रूपं नेत्रे भार्यां च यौवनम्
मुनिला परवानगी मागून, दोन्ही देवता लगेच निघायला तयार झाले; च्यवन ऋषींना पुन्हा आपले रूप मिळाले आणि त्यांच्या पत्नीला तरुणपणाचा सौंदर्य लाभले.
हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः । उपकारः कृतोऽयं मे युवाभ्यां सुरसत्तमौ
आनंदाने भरलेल्या तेजस्वी च्यवन ऋषींनी त्या दोन अश्विनीकडं म्हणाले, "माझ्यावर तुम्ही फार मोठं उपकार केलंत, हे देवश्रेष्ठ अश्विनी!"
किं ब्रवीमि सुखं प्राप्तं संसारेऽस्मिन्ननुत्तमे । प्राप्य भार्यां सुकेशान्तां दुःखं मेऽभवदन्वहम्
"मी काय सांगू? या जगात मला सर्वोच्च सुख मिळालं; पण सुंदर केसांची पत्नी मिळाल्यावर रोज दु:खच भोगावं लागलं."
अन्धस्य चातिवृद्धस्य भोगहीनस्य कानने । युवाभ्यां नयने दत्ते यौवनं रूपमद्भुतम्
"अंध, फार म्हातारा, सुखाला वंचित, जंगलात राहणारा मी—तुम्ही दोघांनी मला डोळे, तरुणपण आणि अद्भुत रूप दिलं."
सम्पादितं ततं किञ्चिदुपकर्तुमहं ब्रुवे । उपकारिणि मित्रे यो नोपकुर्यात्कथञ्चन
"म्हणून मी सांगतो, काहीतरी परतफेड करणं मला आवश्यक आहे; जो उपकार करणाऱ्याला, अगदी मित्रालाही, काहीच परत करत नाही, त्याची निंदा व्हावी."
तं धिगस्तु नरं देवौ भवेच्च ऋणवान्भुवि । तस्माद्वां वाञ्छितं किञ्चिद्दातुमिच्छामि साम्प्रतम्
"असा मनुष्य, हे देवहो, निंदनीय ठरतो आणि पृथ्वीवर कायम कर्जबाजारी राहतो; म्हणून, आता तुम्हाला जे काही हवं आहे, ते मी देण्यास इच्छुक आहे."
आत्मनो ऋणमोक्षाय देवेशौ नूतनस्य च । प्रार्थितं वां प्रदास्यामि यदलभ्यं सुरासुरैः
"माझं हे ऋण फिटावं म्हणून, आणि तुमच्याही आनंदासाठी, देवांना आणि दानवांनाही जे मिळत नाही, तेही मी तुम्हाला देईन."
ब्रुवाथां वां मनोद्दिष्टं प्रीतोऽस्मि सुकृतेन वाम् । श्रुत्वा तौ तु मुनेर्वाक्यमभिमन्त्र्य परस्परम्
"तुमच्या मनात जे आहे ते बोला; मी तुमच्या सत्कृत्यामुळे प्रसन्न आहे." हे ऋषींचे शब्द ऐकून, त्या दोघांनी एकमेकांशी चर्चा केली.
तमूचतुर्मुनिश्रेष्ठं सुकन्यासहितं स्थितम् । मुने पितुः प्रसादेन सर्वं नो मनसेप्सितम्
ते दोघे, सुकन्यासह उभ्या असलेल्या श्रेष्ठ ऋषींना म्हणाले, "मुनिवर, तुमच्या कृपेने आमच्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होऊ देत."
उत्कण्ठा सोमपानस्य वर्तते नौ सुरैः सह । भिषजाविति देवेन निषिद्धौ चमसग्रहे
"आम्हाला देवांसोबत सोमपान करण्याची फार इच्छा आहे; पण वैद्य असल्यामुळे देवांनी आम्हाला सोमपात्र घेण्यास मनाई केली आहे."
शक्रेण वितते यज्ञे ब्रह्मणः कनकाचले । तस्मात्त्वमपि धर्मज्ञ यदि शक्तोऽसि तापस
"इंद्राने मेरू पर्वतावर यज्ञ केला तेव्हा, आम्हाला देवांच्या आज्ञेने सोमपानापासून वंचित ठेवले."
कार्यमेतद्धि कर्तव्यं वाञ्छितं नौ सुसम्मतम् । एतद्विज्ञाय वा ब्रह्मन्कुरु वां सोमपायिनौ
"म्हणून, हे धर्मज्ञ तपस्वी, जर शक्य असेल तर, आम्ही जे मागतो तेच करा; हे ब्राह्मण, आम्हाला सोमपान करण्याची संधी द्या."
पिपासास्ति सुदुष्प्रापपा त्वत्तः समुपयास्यति । च्यवनस्तु तयोः प्राह तच्छ्रुत्वा वचनं मृदु
"आम्हाला जे अत्यंत दुर्मिळ आहे त्याची तहान लागली आहे; ते फक्त तुमच्यामुळे मिळू शकते." त्यांच्या कोमल शब्दांवर च्यवन ऋषींनी उत्तर दिलं:
यदहं रूपसम्पन्नो वयसा च समन्वितः । कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिति
"तुमच्यामुळे, मी म्हातारा असूनही, सौंदर्य आणि तरुणपण मिळवले आणि माझी पत्नीही पुन्हा मिळाली."
तस्माद्युवां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपायिनौ । मिषतो देवराजस्य सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
"म्हणून, प्रेमापोटी, मी तुम्हा दोघांना देवेंद्राच्या उपस्थितीतही सोमपान करू देईन; हे मी खरं सांगतो."
राज्ञस्तु वितते यज्ञे शर्यातेरमितद्युतेः । इत्याकर्ण्य वचो हृष्टौ तौ दिवं प्रतिजग्मतुः
"राजा शर्याती या अनंत तेजस्वी राजाने यज्ञ केला तेव्हा—" हे शब्द ऐकून ते दोन्ही देवता आनंदाने स्वर्गात गेले.
च्यवनस्तां गृहीत्वा तु जगामाश्रममण्डलम्
त्यावेळी च्यवन ऋषींनी तिला घेऊन आश्रमाच्या परिसरात गेले.
च्यवनेश्विनोः कृते सोमपानाधिकारत्वचेष्टावर्णनम् जनमेजय उवाच - च्यवनेन कथं वैद्यौ तौ कृतौ सोमपायिनौ । वचनं च कथं सत्यं जातं तस्य महात्मनः
जनमेजय म्हणाले — च्यवन ऋषींनी त्या दोन अश्विनीकुमारांना सोमपान करण्याचा अधिकार कसा मिळवून दिला? आणि त्या महात्म्याचे वचन कसे खरे ठरले?
मानुषस्य बलं कीदृग्देवराजबलं प्रति । निषिद्धौ भिषजौ तेन कृतौ तौ सोमपायिनौ
माणसाची ताकद देवेंद्राच्या बळाशी तुलना करता किती आहे? त्या दोन वैद्यांना सोमपानास मनाई केली होती, तरीही च्यवन ऋषींनी त्यांना सोमपानाचा अधिकारी केला.
धर्मनिष्ठ तदाश्चर्यं विस्तरेण वद प्रभो । चरितं च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा
धर्मनिष्ठा असलेल्या प्रभो, त्या अद्भुत गोष्टीचे सविस्तर वर्णन मला करा. मला च्यवन ऋषींच्या सर्व चरित्राचे ऐकायचे आहे.