तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी । चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी
काळ्या डोळ्यांची, लाजलेली आणि मान खाली घातलेली ती तेजस्विनी हळूच म्हणाली, "तो चंद्राचा मुलगा आहे," आणि मग आत गेली.
जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः
सोमाने आनंदाने आपल्या मुलाला उचलले, त्याचे नाव बुध ठेवले आणि मग आपल्या घरी परत गेला.
ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः । यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः
ब्रह्मा आपल्या लोकात गेले आणि सर्व देव, इंद्रासह, आले तसेच परत गेले. सर्व लोकही तसेच निघून गेले.
कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः । यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात्
गुरुक्षेत्रात सोमापासून बुधाचा जन्म कसा झाला, हे मी पूर्वी सत्यवतीपुत्र व्यासांकडून ऐकलेले सांगितले.
सुद्युम्नस्तुतिः सूत उवाच ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां कथयामि वः । बुधपुत्रोऽतिधर्मात्मा यज्ञकृद्दानतत्परः
सूतेने सांगितले, "नंतर इलेपासून पुरूरवा जन्माला आला. मी तुम्हाला सांगतो, बुधाचा हा मुलगा फारच धर्मशील, यज्ञ करणारा आणि दानात रमणारा होता."
सुद्युम्नो नाम भूपालः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सैन्धवं हयमारुह्य चचार मृगयां वने
सुद्युम्न नावाचा एक राजा होता, तो नेहमी सत्य बोलणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा. त्याने सिंधू जातीच्या घोड्यावर बसून जंगलात शिकार करायला गेला.
युतः कतिपयामात्यैर्दर्शितश्चारुकुण्डलः । धनुराजगवं बद्ध्वा बाणसङ्घं तथाद्भुतम्
काही मोजक्या मंत्र्यांसह, सुंदर कुंडले घालून, त्याने शिंगाच्या कमानीला बाणांचा अद्भुत संच बांधला.
स भ्रमंस्तद्वनोद्देशे हन्यमानो रुरून्मृगान् । शशांश्च सूकरांश्चैव खड्गांश्च गवयांस्तथा
तो त्या वनात फिरत असताना, हरणे, सश, रानडुक्कर, गेंडे आणि रानगवे यांना मारू लागला.
शरभान्महिषांश्चैव साम्भरान्वनकुक्कुटान् । निघ्नन्मेध्यान् पशून् राजा कुमारवनमाविशत्
त्याने शरभ, रानम्हशी, सांबर, रानकोंबड्या आणि यज्ञासाठी योग्य असे प्राणी मारले आणि राजाने कुमारवनात प्रवेश केला.
मेरोरधस्तले दिव्यं मन्दारद्रुमराजितम् । अशोकलतिकाकीर्णं बकुलैरधिवासितम्
मेरू पर्वताच्या पायथ्याशी, मंदार वृक्षांनी सजलेले, अशोकलता पसरलेले आणि बकुळांच्या सुगंधाने भरलेले एक दिव्य स्थान होते.
सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा । आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम्
साल, ताड, तमाळ, चंपक, फणस, आंबा, नीप आणि मधुक वृक्षांनी वेढलेले, माधवी लतांच्या मंडपाने छायाच्छादित असे ते ठिकाण होते.
दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् । यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम्
दाडम, नारळ आणि केळीच्या घडांनी सजलेले, युथिका, मालती आणि कुंदाच्या फुलांच्या वेलींनी वेढलेले होते.
हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् । भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम्
त्या वनात हंस, कारंडव भरपूर होते, कीचक पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि भुंगे गुणगुणण्याने ते आनंददायक वाटत होते.
दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः । वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान्
हे सर्व पाहून, सुद्युम्न राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि सेवकांनी वेढलेला असताना, त्याने कोकिळांच्या गाण्याने गूंजणारी फुलांनी बहरलेली झाडे पाहिली.
प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः । अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः
राजर्षी तिथे शिरताच क्षणातच स्त्री झाला. त्याचा घोडाही घोडी झाला आणि राजा मोठ्या चिंता आणि गोंधळात पडला.
किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः । दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः
"हे काय घडले?" असा विचार करत, सुद्युम्न पुन्हा पुन्हा चिंतेत पडला. त्याला फार दुःख झाले आणि लाजही वाटली.
किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः । कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम्
मी आता काय करू? स्त्रीरूपात अडकलेली, घरी कशी जाऊ? राज्य कसं चालवू? मला कुणी फसवलं असावं?
ऋषय ऊचुः सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण । सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः
ऋषी म्हणाले — सूताजी, हे खूपच अद्भुत आहे! लोमहर्षण, तू सांगितलेस की देवांसारखा राजा सुध्युम्न स्त्री झाला.
किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत
हे असं कसं झालं, ते सांग. त्या सुंदर वनात नेमकं काय घडलं? त्या राजाने काय केलं? सविस्तर सांग, हे सुशील.
सूत उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः । दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्
सूत म्हणाले — एकदा सनक वगैरे ऋषी गिरिश म्हणजे शंकरांना भेटायला निघाले. त्यांच्या येण्याने दिशाही उजळून गेल्या.
तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः । क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा
त्याच वेळी तिथे शंकर आपल्या आजूबाजूला स्त्रियांमध्ये रमले होते. महादेव खेळण्यात मग्न होते आणि त्यांची प्रिय शिवा वस्त्ररहित, प्रेमाने त्यांच्यासोबत होती.
उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा । तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम्
ती सुंदर देवी आपल्या पतीच्या मांडीवर बसून आनंद घेत होती. ऋषी येताना पाहून, वस्त्र नसल्याने, तिला खूप लाज वाटली.
भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् । लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी
ती आपल्या पतीच्या मांडीवरून उठली, वस्त्र घेतलं आणि अंगावर घातलं. लाजेने भरून, थरथरत तिथेच उभी राहिली.
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः । परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम्
त्या दोघांचा प्रेमळ संग पाहून ऋषींनी तिथून लगेच वळून, नरनारायणाच्या आश्रमाकडे प्रस्थान केलं.
ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः । कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम्
लाजलेली आणि प्रेमात असलेली शिवा पाहून भगवान हरांनी विचारलं — "तुला एवढी लाज का वाटते? मी तुला सुखी करीन."
अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने । वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भविष्यति
आजपासून, हे सुंदर मुखवाली, जो कोणी पुरुष अज्ञानाने या वनात येईल, तो स्त्री होईल.
इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् । वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत्
त्यामुळे, हे शाप कळलेल्या लोकांनी या दोषांनी भरलेल्या वनाला टाळायला सुरुवात केली.
सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह । तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः
पण सुध्युम्न राजाला हे माहीत नव्हतं. तो आपल्या मंत्र्यांसह त्या वनात गेला आणि सर्वजण स्त्री झाले — यात शंका नाही.
चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया । विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः
तो राजर्षी चिंता मनात घेऊन, लाजेखातर घरी गेला नाही. तो त्या वनात इथे-तिथे भटकू लागला.
इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना । विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा
स्त्रीरूपात असताना त्या महात्म्याचं नाव 'इला' पडलं. तिथे भटकताना सोमपुत्र बुध, तरुण आणि तेजस्वी, तिथे आला.