व्यास उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्
व्यास म्हणतो: त्याचे बोल ऐकून आणि राजा नम्रतेने आलेला पाहून, दुःखी च्यवनाने बोलले.
च्यवन उवाच - राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते
च्यवन म्हणतो: राजन, मी कधीही राग धरत नाही; आजही मी तुझ्या मुलीच्या कृतीमुळे तुला शाप दिला नाही.
नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते
आज, मी निर्दोष असूनही, माझ्या डोळ्यात वेदना निर्माण झाली आहे; त्या पापामुळे, राजन, तू दुःखी आहेस, हे मला समजते.
अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्
देवीच्या भक्तावर मोठा अपराध करून, कोणताही माणूस सुख मिळवू शकत नाही, जरी शिव स्वतः रक्षण करीत असला तरी.
किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव
राजा, मी आता काय करू? माझ्या डोळ्यांना काहीच दिसत नाही, म्हातारपणाने त्रस्त झालो आहे. अंध माणसाची सेवा कोण करणार?
राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः
राजा म्हणाला - तुझे अनेक सेवक रात्रंदिवस तुझी सेवा करतील. क्षमा कर, ऋषिश्रेष्ठा, कारण तपस्वी माणसे सहज रागावत नाहीत.
च्यवन उवाच - अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्
च्यवन म्हणाला - मी अंध आहे, एकटाच आहे, राजा. अशा अवस्थेत मी कसे तप करणार? तुझे सेवक मला काय उपयोगाचे?
क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्
राजा, जर तू मला खरंच क्षमा करायची असेल, तर माझे एक म्हणणे ऐक. मला कमळासारख्या डोळ्यांची कन्या सेवा करण्यासाठी दे.
तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति
राजन, तुझ्या या कन्येमुळे मी तृप्त होईन. मी तप करीन आणि ती माझी सेवा करील.
एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति । सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः
असे केल्यास मला आणि तुला दोघांनाही सुख मिळेल. मी समाधानी झालो, तर तुझे सैनिक नक्कीच सुरक्षित राहतील, यात शंका नाही.
विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर । न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः
राजा, मनाशी विचार कर आणि कन्येचे दान कर. यात काहीही दोष नाही, कारण मी व्रतस्थ तपस्वी आहे.
व्यास उवाच - शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् । न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत
व्यास म्हणतात - ऋषींचे बोलणे ऐकून शर्याती मनाने खूपच अस्वस्थ झाला. 'मी कन्या देऊ नये, की द्यावी?' असे त्याच्या मनात येत होते, पण तो काहीच बोलला नाही.
कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् । देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम्
अंध, म्हाताऱ्या आणि कुरूप माणसाला, जी माझ्या स्वतःच्या पोटी जन्मलेली आणि देवकन्येसारखी आहे, ती कन्या दिल्यावर मी कसा सुखी राहू?
को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् । हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम्
स्वतःच्या सुखासाठी, आपल्या मुलीला संसाराच्या सुखासाठी कोण देईल? जे चांगले वाईट ओळखतात, पण तरीही असे करतात, ते मूर्ख आणि पापी असतात.
प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता । अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति
सुंदर भुवया असलेली ती कन्या, कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध झालेली, च्यवन ऋषींना मिळाल्यावर, अंध आणि म्हाताऱ्या पतीसोबत आपले दिवस कसे घालवेल?
यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया । आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम्
युवावस्थेत, विशेषतः सुंदर स्त्रीसाठी, कामवासना आवरणे कठीण असते. जर तिला स्वतःसारखा पती मिळाला, तर ठीक, पण म्हातारा आणि अंध पती असेल तर काय?
गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता । अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी
अहल्या सुंदर आणि तरुण असताना, तिला गौतम ऋषी पती मिळाला, पण तरीही इंद्राने तिला फसवले.
शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् । तस्माद्भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम्
धर्माचा भंग केल्याचे कळल्यावर पतीने तिला शाप दिला. म्हणून, मला दु:ख आले तरी चालेल, पण मी सुकन्येला देणार नाही.
इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ । सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः
असे मनाशी ठरवून शर्याती खिन्न मनाने आपल्या घरी गेला. त्याने आपल्या मंत्र्यांना बोलावले आणि खूप दुःखी होऊन सल्ला विचारला.
भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना । पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा
मंत्र्यांनो, सांगा, मी आता काय करावे? मला मुलगी त्या ऋषीला द्यावी का, की दुःख सहन करावे?
विचारयध्वं मिलिता हितं स्यान्मम वै कथम् । मन्त्रिण ऊचुः - किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सङ्कटेऽतिदुरासदे
तुम्ही सर्वजण एकत्र बसून विचार करा, माझ्यासाठी काय हिताचे आहे ते सांगा. मंत्र्यांनी उत्तर दिले - राजन, या कठीण प्रसंगी आम्ही काय सांगावे?
दुर्भगाय सुकन्यैषा कथं देयातिसुन्दरी । व्यास उवाच - तदा चिन्ताकुलं वीक्ष्य पितरं मन्त्रिणस्तदा
अशी सुंदर सुकन्या या दुर्दैवी माणसाला कशी द्यावी? व्यास म्हणतात - वडील चिंतेत असल्याचे पाहून मंत्र्यांनाही काळजी वाटली.
सुकन्या त्विङ्गितं ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह । पितः कस्माद्भवानद्य चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः
सुकन्या तिच्या वडिलांच्या मनातील अस्वस्थता ओळखून हसत म्हणाली, "बाबा, आज तुम्ही इतके का चिंतेत आहात आणि तुमचे मन एवढे अस्वस्थ का झाले आहे?"
मत्कृते दुःखसंविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै । अहं गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयार्दितम्
"माझ्यामुळेच तुम्ही दुःखी झाला आहात आणि तुमच्या चेहऱ्यावर उदासी दिसते. मी त्या ऋषीकडे जाऊन, जो भीतीने ग्रासलेला आहे, त्याला धीर देईन."
करिष्यामि प्रसन्नं तं आत्मदानेन वै पितः । इति राजा वचः श्रुत्वा भाषितं यत्सुकन्यया
"बाबा, मी स्वतःला त्याला अर्पण करून त्याला आनंदी करीन." असे सुकन्येने सांगितलेले शब्द ऐकून—
तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानां च शृण्वताम् । कथं पुत्रि त्वमन्धस्य परिचर्यां वनेऽबला
राजा, मन शांत करून, आपल्या मंत्र्यांसमोर तिला म्हणाला, "मुली, तू एवढ्या लहान वयाची असून अंध ऋषीची वनात सेवा कशी करशील?"
करिष्यसि जरार्तस्य क्रोधनस्य विशेषतः । कथमन्धाय चानेन रूपेण रतिसन्निभाम्
"वयस्क आणि रागीट असलेल्या त्या ऋषीची सेवा तू कशी करशील? आणि तुझ्या सौंदर्याने तू त्या अंध माणसाला प्रियासारखे कसे समजशील?"
ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाञ्छया । पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोज्ञातिबलाय च
"माझ्या मुलीच्या सुखासाठी मी तिला वृद्ध आणि जर्जर शरीर असलेल्या माणसाला कसा देऊ? वडिलांनी मुलगी नेहमी वय आणि सामर्थ्य यांना साजेल अशा वराला द्यावी."
धनधान्यसमृद्धाय नाधनाय कदाचन । क्व ते रूपं विशालाक्षि क्वासौ वृद्धो वनेचरः
"धनधान्याने समृद्ध असलेल्या माणसालाच मुलगी द्यावी, कधीही गरीबाला नाही. तुझे हे रूप कुठे आणि तो वृद्ध, वनात राहणारा माणूस कुठे, हे मोठ्या डोळ्यांची?"
कथं देया मया पुत्री तस्मै नातिवराय च । उटजे नियतं वासो यस्य नित्यं मनोहरे
"माझ्या मुलीला मी अशा माणसाला कसा देऊ, जो योग्य वर नाही? ज्याचे कायमचे घर हे एक झोपडे आहे, जरी ते सुंदर असले तरी."