पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा । विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत्
लोकांना त्रास होताना आणि वडिलांना दुःखी पाहून, सुखन्या विचार करून, त्यांच्या दुःखाचे कारण शोधत म्हणाली:
वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः । क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः
वडील, मी जंगलात खेळत असताना, तिथे झाडांनी झाकलेला, दोन छिद्र असलेला, मजबूत वाळवीचा ढिग पाहिला.
तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया । सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया
तिथे मला दोन किड्यांसारखी चमकणारी प्रकाशे दिसली; मला वाटले ते किडे आहेत, म्हणून मी सुईने त्यांना टोचले, राजन.
जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल । हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः
त्या वेळी, वडील, मी सुई ओलसर झालेली पाहिली आणि वाळवीच्या ढिगातून 'हा' असा हलका आवाज ऐकला.
तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया । न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले
तेव्हा मी आश्चर्यचकित होऊन विचारले, 'हे काय?' त्या वाळवीच्या ढिगात मी काय टोचले, हे मला माहित नाही.
राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्
सुखन्याचे सौम्य बोल ऐकून, राजा शर्यातीने त्या तपस्वीचा अपमान झाल्याचे ओळखून, पटकन वाळवीच्या ढिगाजवळ गेला.
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् । स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम्
तिथे त्याने तपस्वी च्यवनाला फार दुःखी अवस्थेत पाहिले; वाळवीचा ढिग त्याच्या शरीरावर घट्ट बसला होता, तो राजा तो ढिग फोडून काढला.
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति । तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः
राजा भूमीवर दंडवत घालून भर्गवाला नमस्कार करून, नम्रतेने त्याचे स्तुती केले आणि हात जोडून बोलला.
पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् । अज्ञानाद्बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि
महाभाग, माझ्या मुलीने खेळताना चुकी केली आहे; हे अजाण बालिकेने केले आहे, ब्रह्मन्, कृपया हे क्षमा करावे.
अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् । तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम्
माझ्या ऐकण्यात आले आहे की, ऋषी कधीही रागावत नाहीत; म्हणून, आपणही आता त्या मुलीला क्षमा करावी.
व्यास उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्
व्यास म्हणतो: त्याचे बोल ऐकून आणि राजा नम्रतेने आलेला पाहून, दुःखी च्यवनाने बोलले.
च्यवन उवाच - राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते
च्यवन म्हणतो: राजन, मी कधीही राग धरत नाही; आजही मी तुझ्या मुलीच्या कृतीमुळे तुला शाप दिला नाही.
नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते
आज, मी निर्दोष असूनही, माझ्या डोळ्यात वेदना निर्माण झाली आहे; त्या पापामुळे, राजन, तू दुःखी आहेस, हे मला समजते.
अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्
देवीच्या भक्तावर मोठा अपराध करून, कोणताही माणूस सुख मिळवू शकत नाही, जरी शिव स्वतः रक्षण करीत असला तरी.
किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव
राजा, मी आता काय करू? माझ्या डोळ्यांना काहीच दिसत नाही, म्हातारपणाने त्रस्त झालो आहे. अंध माणसाची सेवा कोण करणार?
राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः
राजा म्हणाला - तुझे अनेक सेवक रात्रंदिवस तुझी सेवा करतील. क्षमा कर, ऋषिश्रेष्ठा, कारण तपस्वी माणसे सहज रागावत नाहीत.
च्यवन उवाच - अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्
च्यवन म्हणाला - मी अंध आहे, एकटाच आहे, राजा. अशा अवस्थेत मी कसे तप करणार? तुझे सेवक मला काय उपयोगाचे?
क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्
राजा, जर तू मला खरंच क्षमा करायची असेल, तर माझे एक म्हणणे ऐक. मला कमळासारख्या डोळ्यांची कन्या सेवा करण्यासाठी दे.
तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति
राजन, तुझ्या या कन्येमुळे मी तृप्त होईन. मी तप करीन आणि ती माझी सेवा करील.
एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति । सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः
असे केल्यास मला आणि तुला दोघांनाही सुख मिळेल. मी समाधानी झालो, तर तुझे सैनिक नक्कीच सुरक्षित राहतील, यात शंका नाही.
विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर । न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः
राजा, मनाशी विचार कर आणि कन्येचे दान कर. यात काहीही दोष नाही, कारण मी व्रतस्थ तपस्वी आहे.
व्यास उवाच - शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् । न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत
व्यास म्हणतात - ऋषींचे बोलणे ऐकून शर्याती मनाने खूपच अस्वस्थ झाला. 'मी कन्या देऊ नये, की द्यावी?' असे त्याच्या मनात येत होते, पण तो काहीच बोलला नाही.
कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् । देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम्
अंध, म्हाताऱ्या आणि कुरूप माणसाला, जी माझ्या स्वतःच्या पोटी जन्मलेली आणि देवकन्येसारखी आहे, ती कन्या दिल्यावर मी कसा सुखी राहू?
को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् । हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम्
स्वतःच्या सुखासाठी, आपल्या मुलीला संसाराच्या सुखासाठी कोण देईल? जे चांगले वाईट ओळखतात, पण तरीही असे करतात, ते मूर्ख आणि पापी असतात.
प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता । अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति
सुंदर भुवया असलेली ती कन्या, कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध झालेली, च्यवन ऋषींना मिळाल्यावर, अंध आणि म्हाताऱ्या पतीसोबत आपले दिवस कसे घालवेल?
यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया । आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम्
युवावस्थेत, विशेषतः सुंदर स्त्रीसाठी, कामवासना आवरणे कठीण असते. जर तिला स्वतःसारखा पती मिळाला, तर ठीक, पण म्हातारा आणि अंध पती असेल तर काय?
गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता । अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी
अहल्या सुंदर आणि तरुण असताना, तिला गौतम ऋषी पती मिळाला, पण तरीही इंद्राने तिला फसवले.
शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् । तस्माद्भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम्
धर्माचा भंग केल्याचे कळल्यावर पतीने तिला शाप दिला. म्हणून, मला दु:ख आले तरी चालेल, पण मी सुकन्येला देणार नाही.
इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ । सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः
असे मनाशी ठरवून शर्याती खिन्न मनाने आपल्या घरी गेला. त्याने आपल्या मंत्र्यांना बोलावले आणि खूप दुःखी होऊन सल्ला विचारला.
भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना । पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा
मंत्र्यांनो, सांगा, मी आता काय करावे? मला मुलगी त्या ऋषीला द्यावी का, की दुःख सहन करावे?