शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः
त्याच क्षणी सर्व सैनिकांना, विशेषतः राजाला आणि त्याच्या मंत्र्यांना, मलमूत्र रोखले गेले.
गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा । ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्
त्या वेळी, सर्व हत्ती, उंट, घोडे आणि इतर सर्व प्राण्यांनाही मलमूत्र रोखले गेले; त्यामुळे शर्याती राजाही फारच दुःखी झाला.
सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् । चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे
सैनिकांनी राजाला मलमूत्र रोखल्याची गोष्ट सांगितली, तेव्हा राजाने या दुःखाचे कारण काय असावे याचा विचार करू लागला.
विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा । गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्
विचार करून, राजाने आपल्या सैनिकांना आणि सेवकांना बोलावले; घरी परतल्यावर, तो काळजीने विचार करू लागला की हे वाईट कृत्य कोणी केले असेल.
सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्
सरोवराच्या पश्चिम भागात, जंगलाच्या मध्यभागी, मोठ्या तपश्चर्येने च्यवन ऋषी कठोर तप करत होते.
केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः
कोणीतरी त्या अग्निसारख्या तेजस्वी तपस्व्याला दुखावले, म्हणूनच सर्वांना हे दुःख झाले, असा निष्कर्ष काढण्यात आला.
तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः । केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः
माझ्या मते, तपस्वी, वृद्ध आणि श्रेष्ठ अशा भर्गव महात्म्याला कुणीतरी अन्याय केला आहे.
ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह
हे त्याला जाणून किंवा अजाणतेपणाने मिळालेले उत्तम फळ आहे; काही वाईट लोकांनी त्या तपस्वीचा अपमान केला आहे.
इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः । मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्
असा प्रश्न विचारल्यावर, वेदनेने त्रस्त सैनिकांनी उत्तर दिले: 'आम्ही मन, वाणी किंवा कृतीने काहीही चुकीचे केले आहे, हे आम्हाला माहित नाही.'
च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनम् व्यास उवाच - इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च
व्यास म्हणतो: राजा चिंतेने ग्रस्त होऊन सर्वांना विचारले, आणि आपल्या मित्रमंडळींना सौम्यपणे तसेच कठोरपणे विचारपूस केली.
पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा । विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत्
लोकांना त्रास होताना आणि वडिलांना दुःखी पाहून, सुखन्या विचार करून, त्यांच्या दुःखाचे कारण शोधत म्हणाली:
वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः । क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः
वडील, मी जंगलात खेळत असताना, तिथे झाडांनी झाकलेला, दोन छिद्र असलेला, मजबूत वाळवीचा ढिग पाहिला.
तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया । सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया
तिथे मला दोन किड्यांसारखी चमकणारी प्रकाशे दिसली; मला वाटले ते किडे आहेत, म्हणून मी सुईने त्यांना टोचले, राजन.
जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल । हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः
त्या वेळी, वडील, मी सुई ओलसर झालेली पाहिली आणि वाळवीच्या ढिगातून 'हा' असा हलका आवाज ऐकला.
तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया । न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले
तेव्हा मी आश्चर्यचकित होऊन विचारले, 'हे काय?' त्या वाळवीच्या ढिगात मी काय टोचले, हे मला माहित नाही.
राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्
सुखन्याचे सौम्य बोल ऐकून, राजा शर्यातीने त्या तपस्वीचा अपमान झाल्याचे ओळखून, पटकन वाळवीच्या ढिगाजवळ गेला.
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् । स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम्
तिथे त्याने तपस्वी च्यवनाला फार दुःखी अवस्थेत पाहिले; वाळवीचा ढिग त्याच्या शरीरावर घट्ट बसला होता, तो राजा तो ढिग फोडून काढला.
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति । तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः
राजा भूमीवर दंडवत घालून भर्गवाला नमस्कार करून, नम्रतेने त्याचे स्तुती केले आणि हात जोडून बोलला.
पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् । अज्ञानाद्बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि
महाभाग, माझ्या मुलीने खेळताना चुकी केली आहे; हे अजाण बालिकेने केले आहे, ब्रह्मन्, कृपया हे क्षमा करावे.
अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् । तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम्
माझ्या ऐकण्यात आले आहे की, ऋषी कधीही रागावत नाहीत; म्हणून, आपणही आता त्या मुलीला क्षमा करावी.
व्यास उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्
व्यास म्हणतो: त्याचे बोल ऐकून आणि राजा नम्रतेने आलेला पाहून, दुःखी च्यवनाने बोलले.
च्यवन उवाच - राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते
च्यवन म्हणतो: राजन, मी कधीही राग धरत नाही; आजही मी तुझ्या मुलीच्या कृतीमुळे तुला शाप दिला नाही.
नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते
आज, मी निर्दोष असूनही, माझ्या डोळ्यात वेदना निर्माण झाली आहे; त्या पापामुळे, राजन, तू दुःखी आहेस, हे मला समजते.
अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्
देवीच्या भक्तावर मोठा अपराध करून, कोणताही माणूस सुख मिळवू शकत नाही, जरी शिव स्वतः रक्षण करीत असला तरी.
किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव
राजा, मी आता काय करू? माझ्या डोळ्यांना काहीच दिसत नाही, म्हातारपणाने त्रस्त झालो आहे. अंध माणसाची सेवा कोण करणार?
राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः
राजा म्हणाला - तुझे अनेक सेवक रात्रंदिवस तुझी सेवा करतील. क्षमा कर, ऋषिश्रेष्ठा, कारण तपस्वी माणसे सहज रागावत नाहीत.
च्यवन उवाच - अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्
च्यवन म्हणाला - मी अंध आहे, एकटाच आहे, राजा. अशा अवस्थेत मी कसे तप करणार? तुझे सेवक मला काय उपयोगाचे?
क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्
राजा, जर तू मला खरंच क्षमा करायची असेल, तर माझे एक म्हणणे ऐक. मला कमळासारख्या डोळ्यांची कन्या सेवा करण्यासाठी दे.
तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति
राजन, तुझ्या या कन्येमुळे मी तृप्त होईन. मी तप करीन आणि ती माझी सेवा करील.
एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति । सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः
असे केल्यास मला आणि तुला दोघांनाही सुख मिळेल. मी समाधानी झालो, तर तुझे सैनिक नक्कीच सुरक्षित राहतील, यात शंका नाही.