वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् । जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा
वड, पिंपळ, कदंब, केळीचे घड, जांभूळ, बीजपूर, खजूर, पनस अशा झाडांनी ते शोभले होते.
क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः । यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः
त्या ठिकाणी तमालपत्र, नारळ, केतकी, सोन्याचे वृक्ष, शुभ्र जुईची जाळी आणि मल्लिका फुलांच्या गटांनी ते वेढलेले होते.
जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् । पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्
जांभूळ, आंबा, चिंच, करंज, कुडज अशा झाडांनी ते भरलेले होते; पलाश, नीम, खैर, बेल, आवळा यांच्याने ते सजलेले होते.
बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते
त्या ठिकाणी कोकीळांचा गोड आवाज आणि मोरांची केकावाणी घुमत होती; त्या सुंदर प्रदेशात झाडांच्या समूहाने वेढलेले—
भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः
भृगुवंशीय च्यवन ऋषी, शांत आणि तपस्वी, तिथे स्थिरावले होते; ते ठिकाण एकाकी आहे हे जाणून, त्यांनी एकाग्रतेने तप केला.
कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः । इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः
त्यांनी पक्के आसन लावले, मौन धारण केले, श्वासावर नियंत्रण मिळवले, इंद्रिये आवरली, अन्नत्याग केला आणि तपात मन लावले.
जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् । सवल्मीकोऽभवद्राजल्लँताभिः परिवेष्टितः
पाणी किंवा काहीही न घेता, ते पराम्बिकेचे ध्यान करत बसले होते; राजन, त्यांच्या अंगावर वेलबुट्या पसरल्या.
कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः
खूप काळ गेल्यावर, राजन, त्यांच्या भोवती मुंग्या जमा झाल्या; त्यामुळे तो ज्ञानी ऋषी सर्व बाजूंनी मातीच्या गोळ्यासारखा झाकला गेला.
कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्
एकदा, राजन, एका राजाने आपल्या अनेक स्त्रियांमध्ये वेढलेला या सुंदर सरोवरात आनंद घेण्यासाठी प्रवेश केला.
शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले । क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे
शर्याती राजा सुंदर स्त्रियांच्या संगतीत, कमळांनी भरलेल्या त्या निर्मळ पाण्यात खेळण्यात मग्न झाला.
सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा
सुकन्या आपल्या सखींसोबत वनात गेली आणि फुलं वेचत, पक्ष्यासारखी चपळ आणि उत्साहीपणे भटकत होती.
सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्
सर्व दागिने घातलेली, चालताना पैंजण वाजत असताना, ती चालत चालत च्यवन ऋषींच्या वाळवंटाजवळ आली.
क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः । ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी
खेळण्यात गुंतलेली ती मुलगी त्या वाळवंटाजवळ बसली आणि त्याच्या छिद्रातून काजव्यांसारखी दोन प्रकाशरेषा चमकत आहेत असे तिने पाहिले.
किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे । गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी
हे काय असेल? असे विचारून, ती ते काढायचे ठरवते आणि तिच्या सडपातळ कंबरेने पटकन एक तीक्ष्ण काटा उचलला.
सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी
ती जवळ उभी राहून काहीतरी करण्याच्या तयारीत असताना, ऋषींनी तिला पाहिले; तिचे सुंदर केस वाऱ्यात उडत होते, जणू मदनाच्या प्रेयसीसारखी ती भटकत होती.
तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः । तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः
ती सुंदर दातांची मुलगी पाहून, कृश गळ्याचा, तपश्चर्येचा खजिना असलेला भृगुवंशीय ऋषी तिला म्हणाला, "हे काय आहे, कल्याणी?"
दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि
"अगं, मोठ्या डोळ्यांची, मी एक तपस्वी आहे, सुंदर मुखवाली. सडपातळ कंबरेच्या मुली, या काट्याने वाळवंट फोडू नकोस, दूर जा."
तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
त्याने असे सांगितले तरी तिने काही ऐकले नाही; 'हे काय बरं?' असे म्हणत तिने त्या छिद्रात काट्याने त्याच्या डोळ्यांना टोचले.
दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका । क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च
दैवाच्या प्रेरणेने राजकन्येने ते टोचले आणि खेळता खेळता, 'मी काय केले?' असे मनात विचारत तिथून निघून गेली.
चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् । वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह
डोळ्यांना जखम झाल्यामुळे तो ऋषी फारच रागावला; वेदनेने त्रस्त होऊन त्याला मोठा संताप आणि दुःख झाले.
शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः
त्याच क्षणी सर्व सैनिकांना, विशेषतः राजाला आणि त्याच्या मंत्र्यांना, मलमूत्र रोखले गेले.
गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा । ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्
त्या वेळी, सर्व हत्ती, उंट, घोडे आणि इतर सर्व प्राण्यांनाही मलमूत्र रोखले गेले; त्यामुळे शर्याती राजाही फारच दुःखी झाला.
सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् । चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे
सैनिकांनी राजाला मलमूत्र रोखल्याची गोष्ट सांगितली, तेव्हा राजाने या दुःखाचे कारण काय असावे याचा विचार करू लागला.
विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा । गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्
विचार करून, राजाने आपल्या सैनिकांना आणि सेवकांना बोलावले; घरी परतल्यावर, तो काळजीने विचार करू लागला की हे वाईट कृत्य कोणी केले असेल.
सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्
सरोवराच्या पश्चिम भागात, जंगलाच्या मध्यभागी, मोठ्या तपश्चर्येने च्यवन ऋषी कठोर तप करत होते.
केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः
कोणीतरी त्या अग्निसारख्या तेजस्वी तपस्व्याला दुखावले, म्हणूनच सर्वांना हे दुःख झाले, असा निष्कर्ष काढण्यात आला.
तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः । केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः
माझ्या मते, तपस्वी, वृद्ध आणि श्रेष्ठ अशा भर्गव महात्म्याला कुणीतरी अन्याय केला आहे.
ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह
हे त्याला जाणून किंवा अजाणतेपणाने मिळालेले उत्तम फळ आहे; काही वाईट लोकांनी त्या तपस्वीचा अपमान केला आहे.
इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः । मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्
असा प्रश्न विचारल्यावर, वेदनेने त्रस्त सैनिकांनी उत्तर दिले: 'आम्ही मन, वाणी किंवा कृतीने काहीही चुकीचे केले आहे, हे आम्हाला माहित नाही.'
च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनम् व्यास उवाच - इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च
व्यास म्हणतो: राजा चिंतेने ग्रस्त होऊन सर्वांना विचारले, आणि आपल्या मित्रमंडळींना सौम्यपणे तसेच कठोरपणे विचारपूस केली.