प्राप्य कान्तां गुरुर्हृष्टः स्वगृहं मुदितो ययौ । ततो देवास्ततो दैत्या ययुः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति
आपली प्रिय पत्नी परत मिळाल्यावर गुरू आनंदाने आपल्या घरी गेला; मग देव आणि दैत्य आपापल्या घरी परतले.
ब्रह्मा स्वसदनं प्राप्तः कैलासं चापि शङ्करः । बृहस्पतिस्तु सन्तुष्टः प्राप्य भार्यां मनोरमाम्
ब्रह्मा आपल्या निवासस्थानी पोहोचले, शंकर कैलासावर गेले, आणि बृहस्पतीला आपली मनोहर पत्नी मिळाल्याने तो तृप्त झाला.
ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् । सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुणैः
थोड्या दिवसांनी ताराने एक गुणी मुलगा जन्मास घातला, शुभ दिवशी आणि शुभ नक्षत्रात, जो तारापतीसारख्या गुणांचा होता.
दृष्ट्वा पुत्रं गुरुर्जातं चकार विधिपूर्वकम् । जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
आपला मुलगा जन्माला आल्यावर गुरूने मनापासून आनंदाने सर्व विधीपूर्वक जातकर्म आणि इतर संस्कार केले.
श्रुतं चन्द्रमसा जन्म पुत्रस्य मुनिसत्तमाः । दूतं च प्रेषयामास गुरुं प्रति महामतिः
चंद्राकडून मुलाचा जन्म झाल्याचं ऐकून ऋषींनी बघितलं, आणि त्या बुद्धिमानाने गुरूकडे दूत पाठवला.
न चायं तव पुत्रोऽस्ति मम वीर्यसमुद्भवः । कथं त्वं कृतवान्कामं जातकर्मादिकं विधिम्
'हा तुझा मुलगा नाही, माझ्या वीर्यापासून जन्मलेला आहे; मग तू हे जातकर्म वगैरे विधी कसे केलेस?' असं दूताने विचारलं.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दूतस्य च बृहस्पतिः । उवाच मम पुत्रो मे सदृशो नात्र संशयः
दूताचं बोलणं ऐकून बृहस्पती म्हणाले, 'तो माझाच मुलगा आहे, माझ्यासारखा आहे; यात काहीच शंका नाही.'
पुनर्विवादः सञ्जातो मिलिता देवदानवाः । युद्धार्थमागतास्तेषां समाजः समजायत
पुन्हा वाद झाला आणि देव-दैत्य एकत्र जमले; युद्धासाठी त्यांची सभा भरली.
तत्रागतः स्वयं ब्रह्मा शान्तिकामः प्रजापतिः । निवारयामास मुखे संस्थितान्युद्धदुर्मदान्
तेव्हा शांतता हवी म्हणून साक्षात ब्रह्मा, प्रजापती, तिथे आले. युद्धाच्या उन्मादात पुढे उभे असलेल्यांना त्यांनी थांबवले.
तारां पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यायं तनयः शुभे । सत्यं वद वरारोहे यथा क्लेशः प्रशाम्यति
धर्मशील ब्रह्मदेवांनी तारेला विचारले, "हे शुभे, हा मुलगा नेमका कोणाचा? हे सुंदर मुखी, खरी गोष्ट सांग, म्हणजे हा त्रास मिटेल."
तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी । चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी
काळ्या डोळ्यांची, लाजलेली आणि मान खाली घातलेली ती तेजस्विनी हळूच म्हणाली, "तो चंद्राचा मुलगा आहे," आणि मग आत गेली.
जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः
सोमाने आनंदाने आपल्या मुलाला उचलले, त्याचे नाव बुध ठेवले आणि मग आपल्या घरी परत गेला.
ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः । यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः
ब्रह्मा आपल्या लोकात गेले आणि सर्व देव, इंद्रासह, आले तसेच परत गेले. सर्व लोकही तसेच निघून गेले.
कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः । यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात्
गुरुक्षेत्रात सोमापासून बुधाचा जन्म कसा झाला, हे मी पूर्वी सत्यवतीपुत्र व्यासांकडून ऐकलेले सांगितले.
सुद्युम्नस्तुतिः सूत उवाच ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां कथयामि वः । बुधपुत्रोऽतिधर्मात्मा यज्ञकृद्दानतत्परः
सूतेने सांगितले, "नंतर इलेपासून पुरूरवा जन्माला आला. मी तुम्हाला सांगतो, बुधाचा हा मुलगा फारच धर्मशील, यज्ञ करणारा आणि दानात रमणारा होता."
सुद्युम्नो नाम भूपालः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सैन्धवं हयमारुह्य चचार मृगयां वने
सुद्युम्न नावाचा एक राजा होता, तो नेहमी सत्य बोलणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा. त्याने सिंधू जातीच्या घोड्यावर बसून जंगलात शिकार करायला गेला.
युतः कतिपयामात्यैर्दर्शितश्चारुकुण्डलः । धनुराजगवं बद्ध्वा बाणसङ्घं तथाद्भुतम्
काही मोजक्या मंत्र्यांसह, सुंदर कुंडले घालून, त्याने शिंगाच्या कमानीला बाणांचा अद्भुत संच बांधला.
स भ्रमंस्तद्वनोद्देशे हन्यमानो रुरून्मृगान् । शशांश्च सूकरांश्चैव खड्गांश्च गवयांस्तथा
तो त्या वनात फिरत असताना, हरणे, सश, रानडुक्कर, गेंडे आणि रानगवे यांना मारू लागला.
शरभान्महिषांश्चैव साम्भरान्वनकुक्कुटान् । निघ्नन्मेध्यान् पशून् राजा कुमारवनमाविशत्
त्याने शरभ, रानम्हशी, सांबर, रानकोंबड्या आणि यज्ञासाठी योग्य असे प्राणी मारले आणि राजाने कुमारवनात प्रवेश केला.
मेरोरधस्तले दिव्यं मन्दारद्रुमराजितम् । अशोकलतिकाकीर्णं बकुलैरधिवासितम्
मेरू पर्वताच्या पायथ्याशी, मंदार वृक्षांनी सजलेले, अशोकलता पसरलेले आणि बकुळांच्या सुगंधाने भरलेले एक दिव्य स्थान होते.
सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा । आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम्
साल, ताड, तमाळ, चंपक, फणस, आंबा, नीप आणि मधुक वृक्षांनी वेढलेले, माधवी लतांच्या मंडपाने छायाच्छादित असे ते ठिकाण होते.
दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् । यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम्
दाडम, नारळ आणि केळीच्या घडांनी सजलेले, युथिका, मालती आणि कुंदाच्या फुलांच्या वेलींनी वेढलेले होते.
हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् । भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम्
त्या वनात हंस, कारंडव भरपूर होते, कीचक पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि भुंगे गुणगुणण्याने ते आनंददायक वाटत होते.
दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः । वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान्
हे सर्व पाहून, सुद्युम्न राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि सेवकांनी वेढलेला असताना, त्याने कोकिळांच्या गाण्याने गूंजणारी फुलांनी बहरलेली झाडे पाहिली.
प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः । अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः
राजर्षी तिथे शिरताच क्षणातच स्त्री झाला. त्याचा घोडाही घोडी झाला आणि राजा मोठ्या चिंता आणि गोंधळात पडला.
किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः । दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः
"हे काय घडले?" असा विचार करत, सुद्युम्न पुन्हा पुन्हा चिंतेत पडला. त्याला फार दुःख झाले आणि लाजही वाटली.
किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः । कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम्
मी आता काय करू? स्त्रीरूपात अडकलेली, घरी कशी जाऊ? राज्य कसं चालवू? मला कुणी फसवलं असावं?
ऋषय ऊचुः सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण । सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः
ऋषी म्हणाले — सूताजी, हे खूपच अद्भुत आहे! लोमहर्षण, तू सांगितलेस की देवांसारखा राजा सुध्युम्न स्त्री झाला.
किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत
हे असं कसं झालं, ते सांग. त्या सुंदर वनात नेमकं काय घडलं? त्या राजाने काय केलं? सविस्तर सांग, हे सुशील.
सूत उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः । दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्
सूत म्हणाले — एकदा सनक वगैरे ऋषी गिरिश म्हणजे शंकरांना भेटायला निघाले. त्यांच्या येण्याने दिशाही उजळून गेल्या.