ब्रह्मदेव नारदांना सांगतात—“अग्नीमध्ये ध्वनी, स्पर्श आणि रूप या तीन गुणांचा समावेश असतो; तर पाण्यात ध्वनी, स्पर्श, रूप आणि चव हे चार गुण असतात. पृथ्वीमध्ये तर स्पर्श, ध्वनी, चव, रूप आणि गंध हे सर्व गुण असतात. या गुणांच्या संयोगातूनच ब्रह्मांड अंडाची उत्पत्ती झाली, असे सांगितले जाते. या ब्रह्मांड अंडातून एकत्र येऊन सर्व जीव उत्पन्न झाले. या सृष्टीत चौर्यासी लाख योन्यांचा उल्लेख आहे—इतक्या प्रकारचे जीव अस्तित्वात आहेत. नंतर ब्रह्मदेव नारदाला म्हणतात, ‘‘हे प्रिय, तू ज्या सृष्टीबद्दल विचारलेस, ती मी सांगितली आहे. आता, एकाग्र चित्ताने गुणांचे स्वरूप आणि त्यांची रचना ऐक. सत्त्वगुण म्हणजे आनंद, समाधानातून उत्पन्न होणारे सुख; साधेपणा, सत्य, पावित्र्य, श्रद्धा, क्षमा आणि स्थैर्य—हे सर्व सत्त्वगुणाचे लक्षण आहे. करुणा, लज्जा, शांतता आणि समाधानही सत्त्वगुणातूनच येतात. या सर्व गुणांमुळे सत्त्वगुणाची अचल स्थिती प्राप्त होते. सत्यदर्शी मुनी सांगतात की, श्रद्धा ही सत्त्व, रज आणि तम या तीन प्रकारची असते. लाल रंग राजस म्हणून ओळखला जातो—तो अद्भुत असला तरी दुःखदायक असतो, कारण त्याचा दुःखाशी संबंध असतो. द्वेष, वैर, मत्सर, गर्व, इच्छा आणि झोप—हे सर्व राजस श्रद्धेची लक्षणे आहेत. गर्व, मद आणि अहंकार हे राजसातूनच जन्मतात. ज्ञानी पुरुषांनी राजसगुण या लक्षणांवरून ओळखावा. काळा रंग तमस म्हणून ओळखला जातो—तो भ्रम, निराशा, आळस, अज्ञान, झोप, दुःख आणि भीती निर्माण करतो. भांडण, कंजूषपणा, कपट, राग, विषमता, अति नास्तिकता आणि इतरांच्या दोषांचा शोध घेणे—ही तमसाची लक्षणे आहेत. ज्ञानी पुरुषांनी तमसगुण या चिन्हांवरून ओळखावा. तमस श्रद्धेचा संबंध इतरांना त्रास देण्याशी असतो. जो शुभत्व इच्छितो त्याने सत्त्वगुण वाढवावा, रजोगुण नेहमी दडपावा आणि तमोगुणाचा नाश करावा. हे तिन्ही गुण एकमेकांवर प्रभाव टाकतात आणि विरोध करतात. ते एकमेकांवर अवलंबून आहेत, स्वतंत्रपणे अस्तित्वात राहत नाहीत. सत्त्व, रज आणि तम एकट्याने कधीच कुठेही नसतात; ते नेहमी एकत्र मिसळलेले असतात आणि परस्परावलंबी असतात. मी आता त्यांच्या परस्पर संयोगाचे आणि विस्ताराचे वर्णन करतो, ऐक, नारदा—हे जाणल्याने जन्ममरणाच्या बंधनातून मुक्ती मिळते. यात शंका करू नकोस, कारण मी सत्य सांगतो: जे ज्ञात, अनुभूत आणि समजले जाते, त्याचे फळ मिळतेच. हे ज्ञानी, केवळ ऐकून किंवा पाहून, किंवा केवळ ठसा मिळवून खरी समज येत नाही. एखाद्या तीर्थस्थानाबद्दल ऐकले, मन शुद्ध केले आणि राजस श्रद्धा निर्माण झाली; मग माणूस त्या तीर्थस्थानी जातो आणि तिथे पाहतो. तेथे स्नान करतो, विधी करतो, राजस पद्धतीने दान करतो, आणि काही काळ तिथे राहतो—पण त्याच्या मनात अजूनही आसक्ती आणि द्वेष असतात, इच्छा आणि रागाने ग्रासलेला असतो, आणि पुन्हा घरी येऊन तो पूर्वीसारखाच राहतो. हे ऋषिवर, केवळ ऐकले, पण अनुभवलं नाही, तर तीर्थयात्रेचं फळ मिळत नाही; आणि जे ऐकलेही नाही, त्याला तर फळच नाही. हे नारदा, जाण, तीर्थस्थानाची शक्ति म्हणजे पापमुक्ती; जशी शेतीच्या कष्टाचा खरा लाभ म्हणजे धान्याचा उपभोग. पापी शरीराच्या विविध अवस्था म्हणजे—इच्छा, राग, लोभ, मोह, तृष्णा, द्वेष, आसक्ती आणि गर्व. हेच पाप आहेत—मत्सर, जळण, अधीरता आणि अशांती; जोपर्यंत हे शरीरातून जात नाहीत, तोपर्यंत माणूस पापातच अडकलेला राहतो. जर तीर्थयात्रेनंतरही हे दोष गेले नाहीत, तर सारा प्रयत्न व्यर्थ—जसा शेतकऱ्याचा कष्टाचा फायदा न मिळावा. शेतकरी जरी खूप कष्ट करून, कठीण जमीन नांगरून, उत्तम बी पेरतो, तरीही दिवसरात्र मेहनत करतो, फळाच्या आशेने राखण करतो; पण हिवाळ्यात जर तो जंगलात झोपला, तर वाघ वगैरे प्राण्यांमुळे त्याला त्रास होतो, आणि टोळधाडीने सगळं खाल्लं तर तो पुन्हा निराश होतो. तसंच, तीर्थयात्रेचा कष्टही जर फळ न मिळवून देत असेल, तर केवळ वेदना उरते. पण जेव्हा शास्त्राध्ययनाने सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा, नारदा, त्याचे फळ म्हणजे अंधकारातून उत्पन्न होणाऱ्या विषयांपासून वैराग्य मिळते. ते सत्त्वगुण शक्तीने रज आणि तम दोन्हीवर मात करतो. जेव्हा रजोगुण वाढतो, तेव्हा लोभाच्या संगतीने तो प्रबळ होतो आणि तम व सत्त्व दोन्हीवर विजय मिळवतो. पण जेव्हा तमोगुण भ्रमाने वाढतो, तेव्हा तोही इतर दोन्हीवर विजय मिळवतो. हा तमस सत्त्व आणि रज या दोन्हींचा संग घेऊन त्यांनाही जिंकतो. आज मी सविस्तर सांगतो की हे कसे घडते. जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो आणि मन धर्मात स्थिर होते, तेव्हा ते रज आणि तममधून उत्पन्न होणाऱ्या बाह्य विषयांकडे लक्ष देत नाही. ते फक्त सत्त्वातून उत्पन्न होणारेच स्वीकारते; आणि इतर काही नाही. अशा वेळी, तो फक्त सत्त्वगुणी सुखातच रमतो, राजसिक किंवा तमसिक सुखात नाही. अशा प्रकारे, प्रथम रजावर आणि मग तमवर विजय मिळवून, फक्त सत्त्वगुण उरतो आणि तो शुद्ध होतो. पण जेव्हा रजोगुण वाढतो, तेव्हा सनातन धर्म सोडून, राजस श्रद्धा प्राप्त करून, माणूस वेगळेच वागू लागतो.