शुकदेव आपल्या वडिलांच्या सान्निध्यात सतत ध्यानात मग्न असायचे, जणू काही कर्जबाजारी गरीब माणसासारखे चिंतेने भारलेले. व्यासांनी आपल्या पुत्राला विचारले, “बाळा, तुझ्या वडिलांचा छत्र आहे तुझ्यावर, तरीही तुला कोणती चिंता सतावत आहे?” व्यास पुढे म्हणाले, “मनातील दुःख दूर टाक आणि इच्छेप्रमाणे आनंद उपभोग. शास्त्रात सांगितलेल्या ज्ञानावर मन लाव, बुद्धीला त्याच्या अर्थाकडे वळव. जर माझ्या शब्दांमुळे तुझे मन शांत होत नसेल, तर हे पुण्यशील पुत्रा, मिथिलेला जा, जिथे राजा जनक राज्य करतो.” “तो राजा, भाग्यवान शुकदेवा, तुझे भ्रम दूर करेल. जनक, विदेहांचा धर्मात्मा राजा, सत्याचा महासागर आहे. त्याच्याकडे जाऊन तुझे शंका निरसन कर. वर्ण आणि आश्रमधर्म याबद्दल त्याला विचार.” “तो राजऋषी, जीवन्मुक्त आहे, मनाने पवित्र, ब्रह्मज्ञानाचा अधिकारी, सत्यवक्ता, अत्यंत शांत आणि योगात सदैव तल्लीन आहे.” सूतांनी सांगितले, “व्यसांचे तेजस्वी शब्द ऐकून, अरणीतून उत्पन्न झालेला शुकदेव, उज्ज्वल तेजाने उत्तर दिले.” शुकदेव म्हणाले, “पित्यांनो, हे मला मनात दुटप्पी वाटते: विदेहाला जीवन्मुक्त म्हणतात, पण तो आनंदाने राज्य करतो. राजा जनक, जणू वंध्येचा पुत्र; विदेह राज्य चालवतो—हे कसे? माझी ही शंका विलक्षण आहे.” “मला जनक राजाला भेटायची इच्छा आहे—तो worldly जीवनात कमळाच्या पानासारखा कसा राहतो, हे मला पाहायचे आहे.” “पिता, माझी ही मोठी शंका आहे: मुक्ती म्हणजे बौद्धांचे मुक्तीसारखी आहे की वेगळी? खाल्लेले न खाल्लेले कसे मानावे, केलेले न केलेले कसे म्हणावे? इंद्रियांचे व्यवहार कसे सोडावे?” “माता, पुत्र, पत्नी, बहीण, अगदी वेश्या—यात ना भेद ना अभेद कसा? जर तसे असेल, तर मुक्ती म्हणजे काय?” “जीभ तिखट, खारट, कडू, तुरट, गोड अशा चवी ओळखते, ती सर्वोच्च सुख उपभोगते. थंड, गरम, सुख, दुःख यांचे ज्ञान होते—मग मुक्ती कशी, पिता? ही माझी शंका अद्भुत आहे.” “शत्रू-मित्र, वैर-मैत्री नेहमी ओळखली जाते—राजा worldly व्यवहारात असूनही त्यावर कृती कशी करत नाही?” “चोर आणि संन्यासी समान कसे मानावे? विवेक नसेल, तर मुक्ती कशी?” “मी कधीही जीवन्मुक्त राजा पाहिला नाही, पिता; माझी मोठी शंका आहे—राजा घरात राहून जीवन्मुक्त कसा?” “राजा जनकाबद्दल ऐकून मला त्याला पाहण्याची तीव्र इच्छा झाली; माझी शंका दूर करण्यासाठी मी मिथिलेला जाईन.” सूत म्हणाले, “शुकदेवाने पित्याला असे सांगितले आणि पित्याच्या पायांवर पडून, हात जोडून, जाण्याची इच्छा व्यक्त केली.” शुकदेव म्हणाले, “पिता, मी आपल्याला नमस्कार करतो; आपले शब्द मी पाळले पाहिजेत. मला विदेहांना, जनकाच्या राज्याला पाहायचे आहे.” “जनक कसा राज्य करतो, शिक्षा न देता? शिक्षा नसती, तर लोक धर्म पाळणार नाहीत. शिक्षा हे धर्माचे कारण आहे—मनु वगैरे नेहमी तसे सांगतात; तिथे कसे चालते, पिता? ही माझी मोठी शंका आहे.” “माझी आई पुत्रहीन आहे, तिचे वागणे विचित्र आहे; हे मी आपल्याला विचारतो, आणि आता मी जाईन, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या पिता.” सूत म्हणाले, “शुकदेव जाण्यास उत्सुक असल्याचे पाहून, सत्यवतीपुत्र व्यासांनी आपल्या स्थिर, निरिच्छ, ज्ञानी पुत्राला मिठी मारली आणि म्हणाले—” व्यास म्हणाले, “शुकदेवा, शुभ जावो; दीर्घायुष्य होवो, ज्ञानी पुत्रा. तू मला वचन दिले आहेस; आता तुझ्या इच्छेनुसार जा, बाळा.” “पण जाऊन पुन्हा माझ्या उत्तम आश्रमात परत ये; तुझ्या कुठेही दुसरीकडे जाऊ नये, पुत्रा.” “तुझे कमळासारखे मुख पाहून मी सुखाने राहतो; तुला न पाहिल्यास मला दुःख होते—तूच माझा जीव आहेस, बाळा.” “जनकाला भेटून, तुझे शंका दूर करून, परत ये आणि येथे आनंदाने राहून वेदाध्ययनात तल्लीन हो.” सूत म्हणाले, “असे ऐकून शुकदेवाने वडिलांना नमस्कार केला, प्रदक्षिणा घातली आणि बाणासारखा वेगाने निघून गेला.” “त्याने विविध देश, धन व धर्मात तल्लीन लोक, वन, वृक्ष, फळे-bearing शेत पाहिले.” “कठोर तप करणारे संन्यासी, यज्ञात व्यस्त ब्राह्मण, योगात तल्लीन योगी, वनवासात राहणारे आणि वानप्रस्थ आश्रमात असणारे लोक त्याने पाहिले.” “शैव, पाशुपत, सौर, शाक्त, वैष्णव—धर्माचे विविध मार्ग पाहून तो ऋषी विस्मित झाला.” “दोन वर्षांत त्याने मेरू पर्वत पार केला, आणि आणखी एक वर्षाने हिमालय ओलांडून मिथिलेला पोहोचला.” “मिथिलेमध्ये प्रवेश करून त्याने तिची उत्तम समृद्धी पाहिली; सारे लोक आनंदी, उत्तम आचाराचे, आणि सदाचारात दृढ होते.” “तेथे, एका रक्षकाने त्याला थांबवले, विचारले, ‘तू कोण आहेस? इथे का आला आहेस? आपला हेतू सांग!’ पण शुकदेव काही उत्तर दिले नाही.” “शहराच्या दरवाजातून बाहेर पडून, तो स्तंभासारखा स्थिर उभा राहिला, आश्चर्यचकित आणि विचारात मग्न, एक शब्दही बोलला नाही.” “दरवाजाचा रक्षक म्हणाला, ‘बोल! तू मुक आहेस का, ब्राह्मण? इथे का आला आहेस? माझ्या मते, हालचाल न करता कोणतेही कार्य साध्य होत नाही.’” “राजाच्या आज्ञेने, द्विजा, या शहरात प्रवेश नेहमी नियंत्रित असतो. ज्याचा कुल आणि आचार माहित नाही, त्याला कधीही प्रवेश दिला जात नाही.” “तू तेजस्वी दिसतोस—नक्कीच तू वेदज्ञ ब्राह्मण आहेस. आपली वंशावळ आणि हेतू सांग; मग, मान्यवर, जसा हवे तसा जा.