കര്തവ്യം സര്വഥാ തീര്ഥേ സ്നാനം തു ന ഗൃഹേ ക്വചിത് । മൃതാനാം കില ബന്ധൂനാം ധര്മശാസ്ത്രവിനിര്ണയഃ
എപ്പോഴും തീർത്ഥത്തിൽ തന്നെ സ്നാനം ചെയ്യണം, വീട്ടിൽ ഒരിക്കലും അല്ല—മരിച്ച ബന്ധുക്കൾക്കായുള്ള കർമ്മങ്ങളിൽ ഇതാണ് ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിധി.
നാരദ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ തേന വിപ്രേണ വൃദ്ധേന പ്രതിബോധിതാ । ഉത്ഥിതാഹം നൃപേണാഥ യുക്താ ബന്ധുഭിരാവൃതാ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ആ പ്രായമായ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞതോടെ ഞാൻ ഉണർന്നു; പിന്നെ രാജാവിനോടൊപ്പം ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഞാൻ എഴുന്നേറ്റു.
അഗ്രതോ ദ്വിജരൂപേണ ഭഗവാന്ഭൂതഭാവനഃ । ചലിതാഹം തതസ്തൂര്ണം തീര്ഥം പരമപാവനമ്
മുൻപിൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപത്തിൽ ഭവങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായ ഭഗവാൻ നടന്നു; ഞാൻ അതിവേഗം അത്യന്തം വിശുദ്ധമായ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.
ഹരിര്മാം കൃപയാ തത്ര പുംതീര്ഥേ സരസി പ്രഭുഃ । നീത്വാഹ ഭഗവാന്വിഷ്ണുര്ദ്വിജരൂപീ ജനാര്ദനഃ
അവിടെ, ദയവാൽ, ഹരി എന്ന ഭഗവാൻ, ജനാർദ്ദനൻ, ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപത്തിൽ, എന്നെ പും എന്ന വിശുദ്ധ സരസ്സിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
സ്നാനം കുരു തഡാഗേഽസ്മിന്പാവനേ ഗജഗാമിനി । ത്യജ ശോകം ക്രിയാകാലഃ പുത്രാണാം ച നിരര്ഥകമ്
ഈ പുണ്യമായ കുളം, ഗജഗാമിനിയേ, നീ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യു. ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കു; മക്കളുടെ കർമ്മങ്ങൾക്ക് ഇനി ഫലമില്ല.
കോടിശസ്തേ മൃതാഃ പുത്രാ ജന്മജന്മസമുദ്ഭവാഃ । പിതരഃ പതയശ്ചൈവ ഭ്രാതരോ ജാമയസ്തഥാ
നിനക്ക് കോടിക്കണക്കിന് മക്കൾ, അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ജനിച്ച് മരിച്ചിട്ടുണ്ട്; അങ്ങനെ തന്നെ പിതാക്കന്മാർ, ഭർത്താക്കന്മാർ, സഹോദരന്മാർ, മരുമക്കളും.
കേഷാം ദുഃഖം ത്വയാ കാര്യം ഭ്രമേഽസ്മിന്മാനസോദ്ഭവേ । വിതഥേ സ്വപ്നസദൃശേ താപദേ ദേഹിനാമിഹ
ഈ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ഭ്രമത്തിൽ, വ്യർത്ഥവും സ്വപ്നംപോലെയും വേദനയുള്ള ഈ ലോകത്തിൽ, നീ ആര്ക്കാണ് ദുഃഖിക്കേണ്ടത്?
നാരദ ഉവാച ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ തീര്ഥേ പുരുഷസംജ്ഞകേ । പ്രവിഷ്ടാ സ്നാതുകാമാഹം പ്രേരിതാ തത്ര വിഷ്ണുനാ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, പുരുഷ എന്ന പേരുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ കുളിക്കാൻ ഞാൻ വിഷ്ണുവാൽ പ്രേരിതയായി പ്രവേശിച്ചു.
മജ്ജനാദേവ തീര്ഥേഷു പുമാഞ്ജാതഃ ക്ഷണാദപി । ഹരിര്വീണാം കരേ കൃത്വാ സ്ഥിതസ്തീരേ സ്വദേഹവാന്
തീർത്ഥജലത്തിൽ മുങ്ങിയാൽ തന്നെ ഒരാൾ ക്ഷണത്തിൽ ശുദ്ധനാകും; ഹരി, തന്റെ കൈയിൽ വീണയുമായി, തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ തീരത്ത് നിന്നു.
ഉന്മജ്ജ്യ ച മയാ തീരേ ദൃഷ്ടഃ കമലലോചനഃ । പ്രത്യഭിജ്ഞാ തദാ ജാതാ മമ ചിത്തേ ദ്വിജോത്തമ
ജലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തു വന്നപ്പോൾ, ഞാൻ തീരത്ത് കമലനയനനേ കണ്ടു; അപ്പോൾ തന്നെ, ഉത്തമബ്രാഹ്മണനേ, എന്റെ മനസ്സിൽ തിരിച്ചറിയൽ ഉണ്ടായി.
സഞ്ചിന്തിതം മയാ തത്ര നാരദോഽഹമിഹാഗതഃ । ഹരിണാ സഹ സ്ത്രീഭാവം പ്രാപ്തോ മായാവിമോഹിതഃ
അവിടെ ഞാൻ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ നാരദൻ ഇവിടെയെത്തി; ഹരിയോടൊപ്പം, മായയുടെ മായാജാലത്തിൽ പെട്ട്, സ്ത്രീരൂപം സ്വീകരിച്ചു.
ഇതി ചിന്താപരശ്ചാഹം യദാ ജാതസ്തദാ ഹരിഃ । മാമാഹ നാരദാഗച്ഛ കിം കരോഷി ജലേ സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകളിൽ മുഴുകിയിരിക്കെ, അപ്പോൾ ഹരി എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'നാരദാ, വാ! നീ ജലത്തിൽ നിന്നു എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്?''
വിസ്മിതോഽഹം തദാ സ്മൃത്വാ സ്ത്രീഭാവം ദാരുണം ഭൃശമ് । പുനഃ പുരുഷഭാവശ്ച സമ്പന്നഃ കേന ഹേതുനാ
അപ്പോൾ ഞാൻ അത്ഭുതത്തോടെ ആ ഭയങ്കരമായ സ്ത്രീഭാവം ഓർത്ത്, വീണ്ടും പുരുഷഭാവം പ്രാപിച്ചു. എങ്ങനെ ഇതുണ്ടായി എന്ന് ഞാൻ വിചാരിച്ചു.
; മായാപ്രാബല്യവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച മാം ദൃഷ്ട്വാ നാരദം വിപ്രം വിസ്മിതോഽസൌ മഹീപതിഃ । ക്വ ഗതാ മമ ഭാര്യാ സാ കുതോഽയം മുനിസത്തമഃ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: എന്നെ, നാരദൻ എന്ന വൃദ്ധമുനിയെ കണ്ട രാജാവ് അത്ഭുതപ്പെട്ടു: 'എവിടേക്കാണ് എന്റെ ഭാര്യ പോയത്? ഈ മഹാനായ മുനി ആരാണ്?'
വിലലാപ നൃപസ്തത്ര ഹാ പ്രിയേതി മുഹുര്മുഹുഃ । ക്വ ഗതാ മാം പരിത്യജ്യ വിലപന്തം വിയോഗിനമ്
അവിടെ രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു: 'ഹാ പ്രിയേ! എവിടേക്കാണ് നീ പോയത്? എന്നെ ദുഃഖത്തിൽ വിട്ട് നീ എവിടേക്കാണ് പോയത്?'
വിനാ ത്വാം വിപുലശ്രോണി വൃഥാ മേ ജീവിതം ഗൃഹമ് । രാജ്യം കമലപത്രാക്ഷി കിം കരോമി ശുചിസ്മിതേ
നിന്റെ കൂടെ ഇല്ലാതെ, വിശാലശ്രോണി, എന്റെ ജീവിതവും വീടും ശൂന്യമാണ്; കമലനേത്രേ, ഈ രാജ്യം എനിക്ക് എന്തിനാണ്, സുന്ദരഹാസിനി?
ന പ്രാണാ മേ ബഹിര്യാന്തി വിരഹേണ തവാധുനാ । ഗതോ വൈ പ്രീതിധര്മസ്തു ത്വാമൃതേ പ്രാണധാരണാത്
ഇപ്പോൾ, നിന്റെ വേർപാടിൽ, എന്റെ പ്രാണൻ പുറത്തുപോകുന്നില്ല; സ്നേഹബന്ധം പോയി, എന്നാലും നിന്നില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു.
വിലപാമി വിശാലാക്ഷി ദേഹി പ്രത്യുത്തരം പ്രിയമ് । ക്വ ഗതാ സാ മയി പ്രീതിര്യാഭൂത്പ്രഥമസങ്ഗമേ
വിശാലാക്ഷി, ഞാൻ വിലപിക്കുന്നു—ഒരു സ്നേഹപൂർവ്വമായ മറുപടി തരിക; നമ്മുടെ ആദ്യസംഗമത്തിൽ ഉണ്ടായ ആ സ്നേഹം എവിടേക്കാണ് പോയത്?
നിമഗ്നാ കിം ജലേ സുഭ്രൂര്ഭക്ഷിതാ മത്സ്യകച്ഛപൈഃ । ഗൃഹീതാ വരുണേനാശു മമ ദൌര്ഭാഗ്യയോഗതഃ
സുന്ദരഭ്രൂവളളളെ, നീ ജലത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയോ? മീനുകളും ആമകളും നിന്നെ തിന്നുകളഞ്ഞോ? അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ ദുർഭാഗ്യത്താൽ വരുൺ നിന്നെ പെട്ടെന്ന് കൊണ്ടുപോയോ?
ധന്യാ സുചാരുസര്വാങ്ഗി യാ ത്വം പുത്രൈഃ സമാഗതാ । അകൃത്രിമസ്തു പുത്രേഷു സ്നേഹസ്തേഽമൃതഭാഷിണി
നിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായ നീ, മക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഭാഗ്യവതിയാണ്; മക്കളോടുള്ള നിന്റെ സ്നേഹം സത്യമായിരുന്നു, അമൃതംപോലെ മധുരമായ വാക്കുകളുള്ളവളേ.
ന യുക്തമധുനാ യന്മാം വിഹായ ത്രിദിവം ഗതാ । വിലപന്തം പതിം ദീനം പുത്രസ്നേഹേന യന്ത്രിതാ
ഇപ്പോൾ, മക്കളോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ നീ എന്നെ, ദു:ഖിതനായ ഭർത്താവിനെ വിട്ട് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയത് ശരിയല്ല.
ഉഭയം മേ ഗതം കാന്തേ പുത്രാസ്ത്വം പ്രാണവല്ലഭാ । തഥാപി മരണം നാസ്തി ദുഃഖിതസ്യ ഭൃശം പ്രിയേ
പ്രിയേ, എന്റെ മക്കളും, പ്രാണനേക്കാൾ പ്രിയമായ നീയും പോയി; എന്നിരുന്നാലും, ഞാൻ വളരെ ദു:ഖിതനായിട്ടും മരണം വരുന്നില്ല.
കിം കരോമി ക്വ ഗച്ഛാമി രാമോ നാസ്തി മഹീതലേ । രാമാവിരഹജം ദുഃഖം ജാനാതി രഘുനന്ദനഃ
എന്ത് ചെയ്യണം, എവിടെ പോകണം? ഭൂമിയിൽ രാമൻ ഇല്ല; രാമാവിരഹത്തിൽ ഉള്ള ദു:ഖം രഘുനന്ദനൻ മാത്രം അറിയുന്നു.
വിധിനാ നിഷ്ഠുരേണാത്ര വിപരീതം കൃതം ഭുവി । ദമ്പത്യോര്മരണം ഭിന്നം സര്വഥാ സമചിത്തയോഃ
വിദിയുടെ ക്രൂരതകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ എല്ലാം വിപരീതമായി; മനസ്സിൽ ഒന്നായ ദമ്പതികൾക്ക് മരണം എപ്പോഴും വേർതിരിയലാണ്.
ഉപകാരസ്തു നാരീണാം മുനിഭിര്വിഹിതഃ കില । യദുക്തം ധര്മശാസ്ത്രേഷു ജ്വലനം പതിനാ സഹ
സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവിനൊപ്പം അഗ്നിയിൽ ചാടുക എന്നത് മുനികൾ നിർദേശിച്ചതാണ്; അതാണ് ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
ഏവം വിലപമാനം തം രാജാനം ഭഗവാന്ഹരിഃ । നിവാരയാമാസ തദാ വചനൈര്യുക്തിയോജിതൈഃ
അങ്ങനെ രാജാവ് വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ഹരി യുക്തിയോടെ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ശ്രീഭഗവാനുവാച കിം വിഷീദസി രാജേന്ദ്ര ക്വ ഗതാ തേ പ്രിയാങ്ഗനാ । ന ശ്രുതം കിം ത്വയാ ശാസ്ത്രം ന കൃതോഽസൌ ബുധാശ്രയഃ
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: രാജേന്ദ്രാ, നീ എന്തിന് ദു:ഖിക്കുന്നു? നിന്റെ പ്രിയവധു എവിടേക്കാണ് പോയത്? നീ ശാസ്ത്രം കേട്ടിട്ടില്ലേ? ജ്ഞാനികളോട് ആശ്രയം തേടിയില്ലേ?
കാ സാ കസ്ത്വം ക്വ സംയോഗോ വിയോഗഃ കീദൃശസ്തവ । പ്രവാഹരൂപേ സംസാരേ നൃണാം നൌതരതാമിവ
അവൾ ആരാണ്? നീ ആരാണ്? ഈ സംഗമം എന്ത്? വേർപാട് എങ്ങനെയാണ്? ഈ ലോകത്തിൽ ജീവൻ ഒരു നദിയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന മരച്ചില്ലുപോലെയാണ്.
ഗൃഹേ ഗച്ഛ നൃപശ്രേഷ്ഠ വൃഥാ തേ രുദിതേന കിമ് । സംയോഗശ്ച വിയോഗശ്ച ദൈവാധീനഃ സദാ നൃണാമ്
നരരാജാക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ, വീട്ടിലേക്കു പോയിക്കോ. നീ കരയുന്നതിൽ എന്ത് പ്രയോജനം? മനുഷ്യരുടെ കൂടിച്ചേരലും വേർപാടും എല്ലാം വിധിയുടെ അധീനമാണ്.
അനയാ സഹ തേ രാജന് സംയോഗസ്ത്വിഹ സംവൃതഃ । ഭുക്താ ത്വയാ വിശാലാക്ഷീ സുന്ദരീ തനുമധ്യമാ
രാജാവേ, നീ അവളോടൊപ്പം ഈ ലോകത്തിൽ കൂടിച്ചേർന്നത് പൂര്ത്തിയായി. നീ വിശാലമായ കണ്ണുകളും സുന്ദരമായ ശരീരവും ഉള്ള അവളെ അനുഭവിച്ചു.