സംഗ്രാമസ്തുമുലസ്തത്ര കൃതസ്തൈസ്തേന പുത്രകൈഃ । ഹതാ രണേ സുതാഃ സര്വേ വൈരിണാ കാലയോഗതഃ
അവിടെ ആ പുത്രന്മാര് ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടത്തി. ശത്രുക്കളുടെ കൈകൊണ്ടു, വിധിയുടെ പ്രകാരം, എന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും യുദ്ധഭൂമിയില് വീണു.
രാജാ ഭഗ്നസ്തു സംഗ്രാമാദാഗതഃ സ്വഗൃഹം പുനഃ । ശ്രുതം മയാ മൃതാഃ പുത്രാഃ സംഗ്രാമേ ഭൃശദാരുണേ
രാജാവ് യുദ്ധത്തില് തോറ്റു വീണ്ടുമവന്റെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. ആ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധത്തില് എന്റെ പുത്രന്മാര് മരിച്ചതായി ഞാന് അറിഞ്ഞു.
സ ഹത്വാ മേ സുതാന്പൌത്രാന്ഗതോ രാജാ ബലാന്വിതഃ । ക്രന്ദമാനാ ഹ്യഹം തത്ര ഗതാ സമരമണ്ഡലേ
എന്റെ മക്കളെയും മുമ്മക്കളെയും കൊന്ന്, ശക്തിയോടെ രാജാവ് അവിടെ എത്തി. ഞാന് കരയിക്കൊണ്ട് ആ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോയി.
ദൃഷ്ട്വാ താന്പതിതാന്പുത്രാന്പൌത്രാംശ്ചദുഃഖപീഡിതാ । വിലലാപാഹമായുഷ്മഞ്ഛോകസാഗരസംപ്ലവേ
എന്റെ മക്കളെയും മുമ്മക്കളെയും വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോള്, ദുഃഖത്തില് മുഴുകി ഞാന് കരഞ്ഞു, ദീർഘായുസ് നല്കുന്നവനേ, ദുഃഖത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി.
ഹാ പുത്രാഃ ക്വ ഗതാ മേഽദ്യ ഹാ ഹതാസ്മി ദുരാത്മനാ । ദൈവേനാതിബലിഷ്ഠേന ദുര്വാരേണാതിപാപിനാ
ഹായ്, എന്റെ മക്കളേ, ഇന്ന് എവിടേക്കാണ് പോയത്? ഹായ്, ഞാൻ നശിച്ചുപോയി, ദുഷ്ടനാൽ, അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള, തടയാനാവാത്ത, പാപിയായ ദൈവത്താൽ.
ഏതസ്മിന്നന്തരേ തത്ര ഭഗവാന്മധുസൂദനഃ । കൃത്വാ രൂപം ദ്വിജസ്യാഗാദ്വൃദ്ധഃ പരമശോഭനഃ
അത്തസമയം തന്നെ, മഹത്വമുള്ള മധുസൂദനൻ, ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപം dhരിച്ച് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—വളരെ പ്രായമായ, അത്യന്തം ഭംഗിയുള്ളവനായി.
സുവാസാ വേദവിത്കാമം മത്സമീപം സമാഗതഃ । മാമുവാചാതിദീനാം സ ക്രന്ദമാനാം രണാജിരേ
നന്നായി വസ്ത്രം ധരിച്ച, വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, സ്വമേധയാ എന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു, ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി കരയിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ.
ബ്രാഹ്മണ ഉവാച കിം വിഷീദസി തന്വങ്ഗി ഭ്രമോഽയം പ്രകടീകൃതഃ । മോഹേന കോകിലാലാപേ പതിപുത്രഗൃഹാത്മകേ
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു: നീ എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു, സുന്ദരിയായവളേ? ഭ്രമം ഇതാണ്, ഭർത്താവിനോടും മക്കളോടും വീട്ടിനോടുമുള്ള മായയിൽ നിന്നുള്ള മോഹം, കൊകിലയുടെ മധുരമായ ഭാഷയിൽ പ്രകടമായിരിക്കുന്നു.
കാ ത്വം കസ്യാഃ സുതാഃ കേഽമീ ചിന്തയാത്മഗതിം പരാമ് । ഉത്തിഷ്ഠ രോദനം ത്യക്ത്വാ സ്വസ്ഥാ ഭവ സുലോചനേ
നീ ആരാണ്? ആരുടെ മകളാണ്? ഇവരാരാണ്? നിന്റെ ഉന്നതമായ ആത്മാവിനെ കുറിച്ച് ആലോചിക്കു. എഴുന്നേല്ക്കു, കരയുന്നത് ഉപേക്ഷിച്ചു മനസ്സിലൊത്തവളാവു, കനിഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവളേ.
സ്നാനം ച തിലദാനം ച പുത്രാണാം കുരു കാമിനി । പരലോകഗതാനാം ച മര്യാദാരക്ഷണായ വൈ
നിന്റെ മക്കൾക്കായി, കാമിനിയേ, നീ സ്നാനവും എള്ള് ദാനവും ചെയ്യണം. പരലോകത്തേക്ക് പോയവരുടെ കർമ്മങ്ങൾ പാലിക്കാൻ വേണ്ടിയാണ് ഇത്.
കര്തവ്യം സര്വഥാ തീര്ഥേ സ്നാനം തു ന ഗൃഹേ ക്വചിത് । മൃതാനാം കില ബന്ധൂനാം ധര്മശാസ്ത്രവിനിര്ണയഃ
എപ്പോഴും തീർത്ഥത്തിൽ തന്നെ സ്നാനം ചെയ്യണം, വീട്ടിൽ ഒരിക്കലും അല്ല—മരിച്ച ബന്ധുക്കൾക്കായുള്ള കർമ്മങ്ങളിൽ ഇതാണ് ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിധി.
നാരദ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ തേന വിപ്രേണ വൃദ്ധേന പ്രതിബോധിതാ । ഉത്ഥിതാഹം നൃപേണാഥ യുക്താ ബന്ധുഭിരാവൃതാ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ആ പ്രായമായ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞതോടെ ഞാൻ ഉണർന്നു; പിന്നെ രാജാവിനോടൊപ്പം ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഞാൻ എഴുന്നേറ്റു.
അഗ്രതോ ദ്വിജരൂപേണ ഭഗവാന്ഭൂതഭാവനഃ । ചലിതാഹം തതസ്തൂര്ണം തീര്ഥം പരമപാവനമ്
മുൻപിൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപത്തിൽ ഭവങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായ ഭഗവാൻ നടന്നു; ഞാൻ അതിവേഗം അത്യന്തം വിശുദ്ധമായ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.
ഹരിര്മാം കൃപയാ തത്ര പുംതീര്ഥേ സരസി പ്രഭുഃ । നീത്വാഹ ഭഗവാന്വിഷ്ണുര്ദ്വിജരൂപീ ജനാര്ദനഃ
അവിടെ, ദയവാൽ, ഹരി എന്ന ഭഗവാൻ, ജനാർദ്ദനൻ, ബ്രാഹ്മണന്റെ രൂപത്തിൽ, എന്നെ പും എന്ന വിശുദ്ധ സരസ്സിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
സ്നാനം കുരു തഡാഗേഽസ്മിന്പാവനേ ഗജഗാമിനി । ത്യജ ശോകം ക്രിയാകാലഃ പുത്രാണാം ച നിരര്ഥകമ്
ഈ പുണ്യമായ കുളം, ഗജഗാമിനിയേ, നീ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യു. ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കു; മക്കളുടെ കർമ്മങ്ങൾക്ക് ഇനി ഫലമില്ല.
കോടിശസ്തേ മൃതാഃ പുത്രാ ജന്മജന്മസമുദ്ഭവാഃ । പിതരഃ പതയശ്ചൈവ ഭ്രാതരോ ജാമയസ്തഥാ
നിനക്ക് കോടിക്കണക്കിന് മക്കൾ, അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ജനിച്ച് മരിച്ചിട്ടുണ്ട്; അങ്ങനെ തന്നെ പിതാക്കന്മാർ, ഭർത്താക്കന്മാർ, സഹോദരന്മാർ, മരുമക്കളും.
കേഷാം ദുഃഖം ത്വയാ കാര്യം ഭ്രമേഽസ്മിന്മാനസോദ്ഭവേ । വിതഥേ സ്വപ്നസദൃശേ താപദേ ദേഹിനാമിഹ
ഈ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ഭ്രമത്തിൽ, വ്യർത്ഥവും സ്വപ്നംപോലെയും വേദനയുള്ള ഈ ലോകത്തിൽ, നീ ആര്ക്കാണ് ദുഃഖിക്കേണ്ടത്?
നാരദ ഉവാച ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ തീര്ഥേ പുരുഷസംജ്ഞകേ । പ്രവിഷ്ടാ സ്നാതുകാമാഹം പ്രേരിതാ തത്ര വിഷ്ണുനാ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, പുരുഷ എന്ന പേരുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ കുളിക്കാൻ ഞാൻ വിഷ്ണുവാൽ പ്രേരിതയായി പ്രവേശിച്ചു.
മജ്ജനാദേവ തീര്ഥേഷു പുമാഞ്ജാതഃ ക്ഷണാദപി । ഹരിര്വീണാം കരേ കൃത്വാ സ്ഥിതസ്തീരേ സ്വദേഹവാന്
തീർത്ഥജലത്തിൽ മുങ്ങിയാൽ തന്നെ ഒരാൾ ക്ഷണത്തിൽ ശുദ്ധനാകും; ഹരി, തന്റെ കൈയിൽ വീണയുമായി, തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ തീരത്ത് നിന്നു.
ഉന്മജ്ജ്യ ച മയാ തീരേ ദൃഷ്ടഃ കമലലോചനഃ । പ്രത്യഭിജ്ഞാ തദാ ജാതാ മമ ചിത്തേ ദ്വിജോത്തമ
ജലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തു വന്നപ്പോൾ, ഞാൻ തീരത്ത് കമലനയനനേ കണ്ടു; അപ്പോൾ തന്നെ, ഉത്തമബ്രാഹ്മണനേ, എന്റെ മനസ്സിൽ തിരിച്ചറിയൽ ഉണ്ടായി.
സഞ്ചിന്തിതം മയാ തത്ര നാരദോഽഹമിഹാഗതഃ । ഹരിണാ സഹ സ്ത്രീഭാവം പ്രാപ്തോ മായാവിമോഹിതഃ
അവിടെ ഞാൻ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ നാരദൻ ഇവിടെയെത്തി; ഹരിയോടൊപ്പം, മായയുടെ മായാജാലത്തിൽ പെട്ട്, സ്ത്രീരൂപം സ്വീകരിച്ചു.
ഇതി ചിന്താപരശ്ചാഹം യദാ ജാതസ്തദാ ഹരിഃ । മാമാഹ നാരദാഗച്ഛ കിം കരോഷി ജലേ സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെയുള്ള ചിന്തകളിൽ മുഴുകിയിരിക്കെ, അപ്പോൾ ഹരി എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'നാരദാ, വാ! നീ ജലത്തിൽ നിന്നു എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്?''
വിസ്മിതോഽഹം തദാ സ്മൃത്വാ സ്ത്രീഭാവം ദാരുണം ഭൃശമ് । പുനഃ പുരുഷഭാവശ്ച സമ്പന്നഃ കേന ഹേതുനാ
അപ്പോൾ ഞാൻ അത്ഭുതത്തോടെ ആ ഭയങ്കരമായ സ്ത്രീഭാവം ഓർത്ത്, വീണ്ടും പുരുഷഭാവം പ്രാപിച്ചു. എങ്ങനെ ഇതുണ്ടായി എന്ന് ഞാൻ വിചാരിച്ചു.
; മായാപ്രാബല്യവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച മാം ദൃഷ്ട്വാ നാരദം വിപ്രം വിസ്മിതോഽസൌ മഹീപതിഃ । ക്വ ഗതാ മമ ഭാര്യാ സാ കുതോഽയം മുനിസത്തമഃ
നാരദൻ പറഞ്ഞു: എന്നെ, നാരദൻ എന്ന വൃദ്ധമുനിയെ കണ്ട രാജാവ് അത്ഭുതപ്പെട്ടു: 'എവിടേക്കാണ് എന്റെ ഭാര്യ പോയത്? ഈ മഹാനായ മുനി ആരാണ്?'
വിലലാപ നൃപസ്തത്ര ഹാ പ്രിയേതി മുഹുര്മുഹുഃ । ക്വ ഗതാ മാം പരിത്യജ്യ വിലപന്തം വിയോഗിനമ്
അവിടെ രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു: 'ഹാ പ്രിയേ! എവിടേക്കാണ് നീ പോയത്? എന്നെ ദുഃഖത്തിൽ വിട്ട് നീ എവിടേക്കാണ് പോയത്?'
വിനാ ത്വാം വിപുലശ്രോണി വൃഥാ മേ ജീവിതം ഗൃഹമ് । രാജ്യം കമലപത്രാക്ഷി കിം കരോമി ശുചിസ്മിതേ
നിന്റെ കൂടെ ഇല്ലാതെ, വിശാലശ്രോണി, എന്റെ ജീവിതവും വീടും ശൂന്യമാണ്; കമലനേത്രേ, ഈ രാജ്യം എനിക്ക് എന്തിനാണ്, സുന്ദരഹാസിനി?
ന പ്രാണാ മേ ബഹിര്യാന്തി വിരഹേണ തവാധുനാ । ഗതോ വൈ പ്രീതിധര്മസ്തു ത്വാമൃതേ പ്രാണധാരണാത്
ഇപ്പോൾ, നിന്റെ വേർപാടിൽ, എന്റെ പ്രാണൻ പുറത്തുപോകുന്നില്ല; സ്നേഹബന്ധം പോയി, എന്നാലും നിന്നില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു.
വിലപാമി വിശാലാക്ഷി ദേഹി പ്രത്യുത്തരം പ്രിയമ് । ക്വ ഗതാ സാ മയി പ്രീതിര്യാഭൂത്പ്രഥമസങ്ഗമേ
വിശാലാക്ഷി, ഞാൻ വിലപിക്കുന്നു—ഒരു സ്നേഹപൂർവ്വമായ മറുപടി തരിക; നമ്മുടെ ആദ്യസംഗമത്തിൽ ഉണ്ടായ ആ സ്നേഹം എവിടേക്കാണ് പോയത്?
നിമഗ്നാ കിം ജലേ സുഭ്രൂര്ഭക്ഷിതാ മത്സ്യകച്ഛപൈഃ । ഗൃഹീതാ വരുണേനാശു മമ ദൌര്ഭാഗ്യയോഗതഃ
സുന്ദരഭ്രൂവളളളെ, നീ ജലത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയോ? മീനുകളും ആമകളും നിന്നെ തിന്നുകളഞ്ഞോ? അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ ദുർഭാഗ്യത്താൽ വരുൺ നിന്നെ പെട്ടെന്ന് കൊണ്ടുപോയോ?
ധന്യാ സുചാരുസര്വാങ്ഗി യാ ത്വം പുത്രൈഃ സമാഗതാ । അകൃത്രിമസ്തു പുത്രേഷു സ്നേഹസ്തേഽമൃതഭാഷിണി
നിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായ നീ, മക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഭാഗ്യവതിയാണ്; മക്കളോടുള്ള നിന്റെ സ്നേഹം സത്യമായിരുന്നു, അമൃതംപോലെ മധുരമായ വാക്കുകളുള്ളവളേ.