ത്വമപ്യാഡിര്ഭവായുഷ്മന് ബകോഽഹം യാവദേവ ഹി । വ്യാസ ഉവാച ഏവം പരസ്പരം ദത്ത്വാ ശാപം തൌ ക്രോധപീഡിതൌ
നീയും ദീർഘായുസ്സുള്ളവനേ, അപ്പം ഞാൻ ബകവുമായ്, നീ ആഡിയായി മാറും. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഇരുവരും കോപത്തിൽ അകപ്പെട്ട് പരസ്പരം ശാപം നൽകി.
അണ്ഡജൌ തരസാ ജാതൌ സരസ്യാഡീബകൌ മുനീ । ഏകസ്മിന്പാദപേ നീഡം കൃത്വാസൌ ബകരൂപഭാക്
അവരു രണ്ടുപേരും ബലമായി അണ്ടിൽ ജനിച്ച്, ഒരു തടാകത്തിൽ ബകവും ആഡിയും ആയി. അവരിൽ ഒരാൾ ആഡിയായി ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടുണ്ടാക്കി.
വിശ്വാമിത്രഃ സ്ഥിതസ്തത്ര ദിവ്യേ സരസി മാനസേ । അന്യസ്മിത്പാദപേ കൃത്വാ വസിഷ്ഠോ നീഡമുത്തമമ്
വിശ്വാമിത്രൻ ദിവ്യമായ മാനസസരസ്സിൽ നില്ക്കുന്നു; മറ്റൊരു വൃക്ഷത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഉത്തമമായ ഒരു കൂടുണ്ടാക്കി.
ആഡീരൂപധരസ്തസ്ഥാവന്യോന്യം ദ്വേഷതത്പരൌ । ദിനേ ദിനേ തൌ സംഗ്രാമം ചക്രതുഃ ക്രോധസംയുതൌ
ബകവും ആഡിയും ആയവരായി, പരസ്പരം വൈരാഗ്രഹിച്ചവരായി, ഇരുവരും കോപത്തോടെ ഓരോ ദിവസവും യുദ്ധം നടത്തി.
ദുഃഖദം സര്വലോകാനാം ക്രന്ദമാനാവുഭൌ ഭൃശമ് । ചഞ്ചുപക്ഷപ്രഹാരൈസ്തു നഖാഘാതൈഃ പരസ്പരമ്
സകല ലോകങ്ങൾക്കും ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കി, ഇരുവരും ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു, ചഞ്ചു, ചിറകുകൾ, നഖങ്ങൾ കൊണ്ട് പരസ്പരം അടിച്ചു.
ജഘ്നതൂ രുധിരക്ലിനൌ പുഷ്പിതാവിവ കിംശുകൌ । ഏവം ബഹൂനി വര്ഷാണി പക്ഷിരൂപധരൌ മുനീ
രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവരായി, പൂത്ത കിംശുകമരങ്ങൾ പോലെ, ഇരുവരും പരസ്പരം അടിച്ചു. ഇങ്ങനെ പക്ഷിരൂപത്തിൽ ആ സന്യാസികൾ അനേകം വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു.
സ്ഥിതൌ തത്ര മഹാരാജ ശാപപാശേന യന്ത്രിതൌ । രാജോവാച കഥം മുക്തൌ മുനിശ്രേഷ്ഠൌ ശാപാദ്വസിഷ്ഠകൌശികൌ
മഹാരാജാവേ, ശാപത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട് അവിടെ ഇരുവരും തുടരുന്നു. രാജാവ് ചോദിച്ചു: വസിഷ്ഠനും കൗശികനും എങ്ങനെ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി?
തന്മമാചക്ഷ്വ വിപ്രര്ഷേ പരം കൌതൂഹലം ഹി മേ । വ്യാസ ഉവാച യുധ്യമാനാബ്വുഭൌ ദൃഷ്ട്വാ ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ
അത് ദയവായി എനിക്ക് പറയണം, മഹർഷേ, എനിക്ക് അതിൽ വലിയ കൗതുകമുണ്ട്. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇരുവരും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് ബ്രഹ്മാവ് കണ്ടു.
തത്രാജഗാമാനിമിഷൈര്വൃതഃ സര്വൈര്ദയാപരൈഃ । താവാശ്വാസ്യ ജഗത്കര്താ യുദ്ധതോ വിനിവാര്യ ച
അവിടെ ദയാപരരായ അനിമിഷരോടൊപ്പം ലോകപിതാവായ ബ്രഹ്മാവ് എത്തി. അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, ലോകസ്രഷ്ടാവ് യുദ്ധം നിർത്തിച്ചു.
ശാപം സംമോചയാമാസ തയോഃ ക്ഷിപ്തം പരസ്പരമ് । തതോ ജഗ്മുഃ സുരാഃ സര്വേ സ്വാനി ധിഷ്ണ്യാനി പദ്മഭൂഃ
അവർ തമ്മിൽ നൽകിയ ശാപം ബ്രഹ്മാവ് നീക്കി. അതിനുശേഷം പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവും എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.
സത്യലോകം ജഗാമാശു ഹംസാരൂഢഃ പ്രതാപവാന് । വിശ്വാമിത്രോഽപ്യഗാത്തൂര്ണം വസിഷ്ഠഃ സ്വാശ്രമം ഗതഃ
പ്രഭയുള്ള പദ്മജനൻ ഹംസത്തിൽ കയറി സത്യലോകത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ പോയി. വിശ്വാമിത്രനും വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു, വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
മിഥഃ സ്നേഹം തതഃ കൃത്വാ പ്രജാപത്യുപദേശതഃ । മൈത്രാവരുണിനാപ്യേവം കൃതം യുദ്ധമകാരണമ്
പിന്നീട് പ്രജാപതിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം, അവർ തമ്മിൽ സ്നേഹം സ്ഥാപിച്ചു. അതുപോലെ മൈത്രാവരുണിയും കാരണമില്ലാതെ കൗശികനോടൊപ്പം യുദ്ധം നടത്തി.
കൌശികേന സമം ഭൂപ ദുഃഖദം ച പരസ്പരമ് । കോ നാമ മാനവോ ലോകേ ദേവോ വാ ദാനവോഽപി വാ
രാജാവേ, കൗശികനോടൊപ്പം ഇരുവരും പരസ്പരം ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കി. ഈ ലോകത്ത് ആരാണ് — മനുഷ്യനോ, ദേവനോ, അഥവാ ദാനവനോ —
അഹങ്കാരജയം കൃത്വാ സര്വദാ സുഖഭാഗ്ഭവേത് । തസ്മാദ്രാജംശ്ചിത്തശുദ്ധിര്മഹതാമപി ദുര്ലഭാ
അഹങ്കാരം ജയിച്ചാൽ എന്നും സുഖം അനുഭവിക്കും? അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി മഹാന്മാർക്കു പോലും പ്രയാസമാണ്.
യത്നേന സാധനീയാ സാ തദ്വിഹീനം നിരര്ഥകമ് । തീര്ഥം ദാനം തപഃ സത്യം യത്കിഞ്ചിദ്ധര്മസാധനമ്
അത് പരിശ്രമത്തോടെ നേടേണ്ടതാണ്; അതില്ലെങ്കിൽ തീർത്ഥാടനം, ദാനം, തപം, സത്യം, എന്ത് ധർമ്മകൃത്യവും ഫലപ്രദമാവില്ല.
(ശ്രദ്ധാത്ര ത്രിവിധാ പ്രോക്താ സാത്ത്വികീ രാജസീ തഥാ । താമസീ സര്വദേഹേഷു ദേഹിനാം ധര്മകര്മസു ॥ സാത്ത്വികീ ദുര്ലഭാ ലോകേ യഥോക്തഫലദാ സദാ । തദര്ധഫലദാ പ്രോക്താ രാജസീ വിധിസംയുതാ ॥ താമസീ ത്വഫലാ രാജന്ന തു കീര്തികരീ പുനഃ । കാമക്രോധാഭിഭൂതാനാം ജനാനാം നൃപസത്തമ ॥) വാസനാരഹിതം കൃത്വാ തച്ചിത്തം ശ്രവണാദിനാ । തീര്ഥാദിഷു വസേന്നിത്യം ദേവീപൂജനതത്പരഃ
മനസ്സിൽ വാസനകളില്ലാതെ, ശ്രവണം മുതലായവയിലൂടെ ശുദ്ധമാക്കി, തീർത്ഥങ്ങളിൽ വസിച്ച്, ദേവിയെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, അവളുടെ നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, ഗുണങ്ങൾ പാടിയും, കമലപാദങ്ങളിൽ ധ്യാനവും ചെയ്ത്, കലിയുഗത്തിലെ ദോഷങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ട് ജീവിക്കണം.
ദേവീനാമാനി വചസാ ഗൃഹ്ണംസ്തസ്യാ ഗുണാന്സ്തുവന് । ധ്യായംസ്തസ്യാഃ പദാമ്ഭോജം കലിദോഷഭയാര്ദിതഃ
ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവന് കാളിദോഷത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല; പാപിയായവനും എളുപ്പത്തിൽ സാംസാരിക ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
ഏവം തു കുര്വതസ്തസ്യ ന കദാചിത്കലേര്ഭയമ് । അനായാസേന സംസാരാന്മുച്യതേ പാതകീ ജനഃ
ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കു കാളിദോഷത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല; പാപികൾക്കും അനായാസം സാംസാരിക ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.
വസിഷ്ഠസ്യ മൈത്രാവരുണിരിതിനാമവര്ണനമ് ജനമേജയ ഉവാച മൈത്രാവരുണിരിത്യുക്തം നാമ തസ്യ മുനേഃ കഥമ് । വസിഷ്ഠസ്യ മഹാഭാഗ ബ്രഹ്മണസ്തനുജസ്യ ഹ
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു: മഹാഭാഗനായ വസിഷ്ഠൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ, മൈത്രാവരുണി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ആ മഹർഷിക്ക് ആ പേര് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?
കിമസൌ കര്മതോ നാമ പ്രാപ്തവാന് ഗുണതസ്തഥാ । ബ്രൂഹി മേ വദതാംശ്രേഷ്ഠ കാരണം തസ്യ നാമജമ്
അവൻ ചെയ്ത ഏതെങ്കിലും പ്രവൃത്തി കൊണ്ടോ, ഗുണം കൊണ്ടോ ആ പേര് ലഭിച്ചോ? വാക്കിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ആ പേരിന്റെ കാരണം ദയവായി എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ.
വ്യാസ ഉവാച നിബോധ നൃപതിശ്രേഷ്ഠ വസിഷ്ഠോ ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ । നിമിശാപാത്തനും ത്യക്ത്വാ പുനര്ജാതോ മഹാദ്യുതിഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ വസിഷ്ഠൻ, നിമിയുടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, വീണ്ടും മഹത്തായ തേജസ്സോടെ ജനിച്ചു.
മിത്രാവരുണയോര്യസ്മാത്തസ്മാത്തന്നാമ വിശ്രുതമ് । മൈത്രാവരുണിരിത്യസ്മിഁല്ലോകേ സര്വത്ര പാര്ഥിവ
അവൻ മിത്രനും വരുണനും നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. അതുകൊണ്ടാണ് മൈത്രാവരുണി എന്ന പേര് ഈ ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമായത്, രാജാവേ.
രാജോവാച കസ്മാച്ഛപ്തഃ സ ധര്മാത്മാ രാജ്ഞാ ബ്രഹ്മാത്മജോ മുനിഃ । ചിത്രമേതന്മുനിം ലഗ്നോ രാജ്ഞഃ ശാപോഽതിദാരുണഃ
രാജാവ് ചോദിച്ചു: ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മപുത്രനായ ആ മഹർഷിയെ ഒരു രാജാവു ശപിച്ചത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? ഒരു രാജാവിന്റെ ഭയങ്കരമായ ശാപം ഒരു മഹർഷിക്ക് ലഭിച്ചതു അത്ഭുതകരമാണ്.
അനാഗസം മുനിം രാജാ കിമസൌ ശപ്തവാന്മുനേ । കാരണം വദ ധര്മജ്ഞ തസ്യ ശാപസ്യ മൂലതഃ
അവൻ കുറ്റമില്ലാത്ത മഹർഷിയെ രാജാവ് എന്തുകൊണ്ട് ശപിച്ചു? ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ആ ശാപത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം എനിക്ക് പറയൂ.
വ്യാസ ഉവാച കാരണം തു മയാ പ്രോക്തം തവ പൂര്വം വിനിശ്ചിതമ് । സംസാരോഽയം ത്രിഭിര്വ്യാപ്തോ രാജന്മായാഗുണൈഃ കില
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, അതിന്റെ കാരണം ഞാൻ മുമ്പ് തന്നെ നിനക്ക് വിശദമാക്കി. ഈ ലോകം മായയുടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടു മുഴുവനും ആവിഷ്ടമാണ്.
ധര്മം കരോതു ഭൂപാലശ്ചരന്തു താപസാസ്തപഃ । സര്വേഷാം തു ഗുണൈര്വിദ്ധം നോജ്ജ്വലം തദ്ഭവേദിഹ
രാജാക്കന്മാർ ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കട്ടെ, തപസ്സുകാർ തപസ് ചെയ്യട്ടെ; എങ്കിലും, എല്ലാവരും ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടു ബാധിക്കപ്പെട്ടാൽ, അതിന്റെ മഹത്വം ഇവിടെ തെളിയില്ല.
കാമക്രോധാഭിഭൂതാശ്ച രാജാനോ മുനയസ്തഥാ । ലോഭാഹങ്കാരസംയുക്താശ്ചരന്തി ദുശ്ചരം തപഃ
ആശയും കോപവും പിടിച്ചെടുത്ത രാജാക്കന്മാരും മഹർഷിമാരും, ലാഭവും അഹങ്കാരവും നിറഞ്ഞ്, കഠിനമായ തപസ്സുകൾ ചെയ്യുന്നു.
യജന്തി ക്ഷത്രിയാ രാജന് രജോഗുണസമാവൃതാഃ । ബ്രാഹ്മണാസ്തു തഥാ രാജന് ന കോഽപി സത്ത്വസംയുതഃ
രാജാവേ, ക്ഷത്രിയന്മാർ രാജസികഗുണം നിറഞ്ഞ് യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ബ്രാഹ്മണന്മാരും അതുപോലെ. എന്നാൽ, ആരും ശുദ്ധമായ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ഋഷിണാസൌ നിമിഃ ശപ്തസ്തേന ശപ്തോ മുനിഃ പുനഃ । ദുഃഖാദ്ദുഃഖതരം പ്രാപ്താവുഭാവപി വിധേര്ബലാത്
ആ മഹർഷി നിമിയെ ശപിച്ചു, പിന്നെ നിമിയും ആ മഹർഷിയെ തിരിച്ചും ശപിച്ചു; വിധിയുടെ ശക്തിയിൽ ഇരുവരും കൂടുതൽ ദു:ഖം അനുഭവിച്ചു.
ദ്രവ്യശുദ്ധിഃ ക്രിയാശുദ്ധിര്മനസഃ ശുദ്ധിരുജ്ജ്വലാ । ദുര്ലഭാ പ്രാണിനാം ഭൂപ സംസാരേ ത്രിഗുണാത്മകേ
ദ്രവ്യത്തിന്റെ ശുദ്ധിയും, പ്രവൃത്തിയുടെ ശുദ്ധിയും, മനസ്സിന്റെ തിളക്കമുള്ള ശുദ്ധിയും, രാജാവേ, ഈ ഗുണത്രയലോകത്ത് ജീവികൾക്കു വളരെ അപൂർവം.