ശുനഃശേപോഽപി തം മന്ത്രമസകൃദ്വധകര്ശിതഃ । സ്തുതസ്വരേണ ചുക്രോശ സംസ്മരന്വരുണം ഭൃശമ്
മരണഭയത്തിൽ പലതവണ പീഡിക്കപ്പെട്ട ശുനശ്ശേപൻ, മനസ്സിൽ വരുൺനെ ഓർത്ത്, ആ മന്ത്രം സംഗീതസ്വരത്തിൽ ജപിച്ചു.
സ്തുവന്തം മുനിപുത്രം തം ജ്ഞാത്വാ വൈ യാദസാം പതിഃ । തത്രാഗത്യ ശുനഃശേപം മുമോച കരുണാര്ണവഃ
മുനിപുത്രൻ തനിക്കു സ്തുതി നടത്തുന്നതു മനസ്സിലാക്കിയ ജലാധിപൻ അവിടെ എത്തി, കരുണാസാഗരനായ് ശുനശ്ശേപനെ മോചിപ്പിച്ചു.
രോഗഹീനം നൃപം കൃത്വാ വരുണഃ സ്വഗൃഹം യയൌ । വിശ്വാമിത്രസ്തു തം പുത്രം കൃതവാന്മോചിതം മൃതേഃ
രാജാവിനെ രോഗമുക്തനാക്കി വരുൺ തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി; വിശ്വാമിത്രൻ മരണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ശുനശ്ശേപനെ തന്റെ പുത്രനാക്കി.
ന കൃതം വചനം രാജ്ഞാ കൌശികസ്യ മഹാത്മനഃ । രോഷം ദധാര മനസാ രാജോപരി സ ഗാധിജഃ
മഹാത്മാവായ കൗശികന്റെ വാക്കുകൾ രാജാവ് അനുസരിച്ചില്ല; ഗാധിയുടെ പുത്രൻ മനസ്സിൽ രാജാവിനോടു ക്രോധം സൂക്ഷിച്ചു.
ഏകസ്മിന്സമയേ രാജാ ഹയാരൂഢോ വനം ഗതഃ । സൂകരം ഹന്തുകാമസ്തു മധ്യാഹ്നേ കൌശികീതടേ
ഒരു ദിവസം, രാജാവ് കുതിരപ്പുറത്ത് കയറി, മധ്യാഹ്നത്തിൽ കൗശികി നദീതീരത്ത് കാട്ടിൽ കയറി, കാട്ടുപന്നിയെ വേട്ടയാടാൻ പോയി.
വൃദ്ധബ്രാഹ്മണവേഷേണ വിശ്വാമിത്രേണ വഞ്ചിതഃ । സര്വസ്വം പ്രാര്ഥിതം തസ്യ ഗൃഹീതം രാജ്യമദ്ഭുതമ്
വൃദ്ധബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ചു; അവന്റെ എല്ലാ സമ്പത്തും അത്ഭുതകരമായ രാജ്യം പോലും കൈവശപ്പെടുത്തി.
പീഡിതോഽസൌ ഹരിശ്ചന്ദ്രോ യജമാനോ യതോ ഭൃശമ് । വസിഷ്ഠഃ കൌശികം പ്രാഹ വനേ പ്രാപ്തം യദൃച്ഛയാ
യാഗം നടത്തുന്ന ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ അത്യന്തം പീഡിതനായി; അപ്രതീക്ഷിതമായി കാട്ടിൽ എത്തിയ കൗശികനോട് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു.
ക്ഷത്രിയാധമ ദുര്ബുദ്ധേ വൃഥാ ബ്രാഹ്മണവേഷഭൃത് । ബകധര്മ വൃഥാ കിം ത്വം ഗര്വം വഹസി ദാമ്ഭിക
ക്ഷത്രിയരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനേ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനേ, വ്യർത്ഥമായി ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചവനേ, ബകപക്ഷിയുടെ സ്വഭാവം പുലർത്തുന്നവനേ, നീ എന്തിനാണ് ഈ കപടമായ അഭിമാനം?
കസ്മാത്ത്വയാ നൃപശ്രേഷ്ഠോ യജമാനോ മമാപ്യസൌ । അപരാധം വിനാ ജാല്മ ഗമിതോ ദുഃഖമദ്ഭുതമ്
നിന്റെ കാരണമായി, എന്റെ യാഗം ചെയ്യുന്ന രാജാവ്, കുറ്റമൊന്നുമില്ലാതെ, ഇങ്ങനെ അത്ഭുതകരമായ ദു:ഖത്തിലേക്ക് നീയോ കൊണ്ടുപോയത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ബകധ്യാനപരോ യസ്മാത്തസ്മാത്ത്വം വൈ ബകോ ഭവ । ഇതി ശപ്തോ വസിഷ്ഠേന കൌശികഃ പ്രാഹ തം പുനഃ
നീ ബകപക്ഷിയെ പോലെ ധ്യാനത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ, നീ ബകപക്ഷിയായി ജനിക്കും; ഇങ്ങനെ ശപിച്ച വസിഷ്ഠനോട് കൗശികൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
ത്വമപ്യാഡിര്ഭവായുഷ്മന് ബകോഽഹം യാവദേവ ഹി । വ്യാസ ഉവാച ഏവം പരസ്പരം ദത്ത്വാ ശാപം തൌ ക്രോധപീഡിതൌ
നീയും ദീർഘായുസ്സുള്ളവനേ, അപ്പം ഞാൻ ബകവുമായ്, നീ ആഡിയായി മാറും. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഇരുവരും കോപത്തിൽ അകപ്പെട്ട് പരസ്പരം ശാപം നൽകി.
അണ്ഡജൌ തരസാ ജാതൌ സരസ്യാഡീബകൌ മുനീ । ഏകസ്മിന്പാദപേ നീഡം കൃത്വാസൌ ബകരൂപഭാക്
അവരു രണ്ടുപേരും ബലമായി അണ്ടിൽ ജനിച്ച്, ഒരു തടാകത്തിൽ ബകവും ആഡിയും ആയി. അവരിൽ ഒരാൾ ആഡിയായി ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കൂടുണ്ടാക്കി.
വിശ്വാമിത്രഃ സ്ഥിതസ്തത്ര ദിവ്യേ സരസി മാനസേ । അന്യസ്മിത്പാദപേ കൃത്വാ വസിഷ്ഠോ നീഡമുത്തമമ്
വിശ്വാമിത്രൻ ദിവ്യമായ മാനസസരസ്സിൽ നില്ക്കുന്നു; മറ്റൊരു വൃക്ഷത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഉത്തമമായ ഒരു കൂടുണ്ടാക്കി.
ആഡീരൂപധരസ്തസ്ഥാവന്യോന്യം ദ്വേഷതത്പരൌ । ദിനേ ദിനേ തൌ സംഗ്രാമം ചക്രതുഃ ക്രോധസംയുതൌ
ബകവും ആഡിയും ആയവരായി, പരസ്പരം വൈരാഗ്രഹിച്ചവരായി, ഇരുവരും കോപത്തോടെ ഓരോ ദിവസവും യുദ്ധം നടത്തി.
ദുഃഖദം സര്വലോകാനാം ക്രന്ദമാനാവുഭൌ ഭൃശമ് । ചഞ്ചുപക്ഷപ്രഹാരൈസ്തു നഖാഘാതൈഃ പരസ്പരമ്
സകല ലോകങ്ങൾക്കും ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കി, ഇരുവരും ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു, ചഞ്ചു, ചിറകുകൾ, നഖങ്ങൾ കൊണ്ട് പരസ്പരം അടിച്ചു.
ജഘ്നതൂ രുധിരക്ലിനൌ പുഷ്പിതാവിവ കിംശുകൌ । ഏവം ബഹൂനി വര്ഷാണി പക്ഷിരൂപധരൌ മുനീ
രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവരായി, പൂത്ത കിംശുകമരങ്ങൾ പോലെ, ഇരുവരും പരസ്പരം അടിച്ചു. ഇങ്ങനെ പക്ഷിരൂപത്തിൽ ആ സന്യാസികൾ അനേകം വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു.
സ്ഥിതൌ തത്ര മഹാരാജ ശാപപാശേന യന്ത്രിതൌ । രാജോവാച കഥം മുക്തൌ മുനിശ്രേഷ്ഠൌ ശാപാദ്വസിഷ്ഠകൌശികൌ
മഹാരാജാവേ, ശാപത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ട് അവിടെ ഇരുവരും തുടരുന്നു. രാജാവ് ചോദിച്ചു: വസിഷ്ഠനും കൗശികനും എങ്ങനെ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി?
തന്മമാചക്ഷ്വ വിപ്രര്ഷേ പരം കൌതൂഹലം ഹി മേ । വ്യാസ ഉവാച യുധ്യമാനാബ്വുഭൌ ദൃഷ്ട്വാ ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ
അത് ദയവായി എനിക്ക് പറയണം, മഹർഷേ, എനിക്ക് അതിൽ വലിയ കൗതുകമുണ്ട്. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇരുവരും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് ബ്രഹ്മാവ് കണ്ടു.
തത്രാജഗാമാനിമിഷൈര്വൃതഃ സര്വൈര്ദയാപരൈഃ । താവാശ്വാസ്യ ജഗത്കര്താ യുദ്ധതോ വിനിവാര്യ ച
അവിടെ ദയാപരരായ അനിമിഷരോടൊപ്പം ലോകപിതാവായ ബ്രഹ്മാവ് എത്തി. അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, ലോകസ്രഷ്ടാവ് യുദ്ധം നിർത്തിച്ചു.
ശാപം സംമോചയാമാസ തയോഃ ക്ഷിപ്തം പരസ്പരമ് । തതോ ജഗ്മുഃ സുരാഃ സര്വേ സ്വാനി ധിഷ്ണ്യാനി പദ്മഭൂഃ
അവർ തമ്മിൽ നൽകിയ ശാപം ബ്രഹ്മാവ് നീക്കി. അതിനുശേഷം പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവും എല്ലാ ദേവന്മാരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.
സത്യലോകം ജഗാമാശു ഹംസാരൂഢഃ പ്രതാപവാന് । വിശ്വാമിത്രോഽപ്യഗാത്തൂര്ണം വസിഷ്ഠഃ സ്വാശ്രമം ഗതഃ
പ്രഭയുള്ള പദ്മജനൻ ഹംസത്തിൽ കയറി സത്യലോകത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ പോയി. വിശ്വാമിത്രനും വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു, വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
മിഥഃ സ്നേഹം തതഃ കൃത്വാ പ്രജാപത്യുപദേശതഃ । മൈത്രാവരുണിനാപ്യേവം കൃതം യുദ്ധമകാരണമ്
പിന്നീട് പ്രജാപതിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം, അവർ തമ്മിൽ സ്നേഹം സ്ഥാപിച്ചു. അതുപോലെ മൈത്രാവരുണിയും കാരണമില്ലാതെ കൗശികനോടൊപ്പം യുദ്ധം നടത്തി.
കൌശികേന സമം ഭൂപ ദുഃഖദം ച പരസ്പരമ് । കോ നാമ മാനവോ ലോകേ ദേവോ വാ ദാനവോഽപി വാ
രാജാവേ, കൗശികനോടൊപ്പം ഇരുവരും പരസ്പരം ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കി. ഈ ലോകത്ത് ആരാണ് — മനുഷ്യനോ, ദേവനോ, അഥവാ ദാനവനോ —
അഹങ്കാരജയം കൃത്വാ സര്വദാ സുഖഭാഗ്ഭവേത് । തസ്മാദ്രാജംശ്ചിത്തശുദ്ധിര്മഹതാമപി ദുര്ലഭാ
അഹങ്കാരം ജയിച്ചാൽ എന്നും സുഖം അനുഭവിക്കും? അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി മഹാന്മാർക്കു പോലും പ്രയാസമാണ്.
യത്നേന സാധനീയാ സാ തദ്വിഹീനം നിരര്ഥകമ് । തീര്ഥം ദാനം തപഃ സത്യം യത്കിഞ്ചിദ്ധര്മസാധനമ്
അത് പരിശ്രമത്തോടെ നേടേണ്ടതാണ്; അതില്ലെങ്കിൽ തീർത്ഥാടനം, ദാനം, തപം, സത്യം, എന്ത് ധർമ്മകൃത്യവും ഫലപ്രദമാവില്ല.
(ശ്രദ്ധാത്ര ത്രിവിധാ പ്രോക്താ സാത്ത്വികീ രാജസീ തഥാ । താമസീ സര്വദേഹേഷു ദേഹിനാം ധര്മകര്മസു ॥ സാത്ത്വികീ ദുര്ലഭാ ലോകേ യഥോക്തഫലദാ സദാ । തദര്ധഫലദാ പ്രോക്താ രാജസീ വിധിസംയുതാ ॥ താമസീ ത്വഫലാ രാജന്ന തു കീര്തികരീ പുനഃ । കാമക്രോധാഭിഭൂതാനാം ജനാനാം നൃപസത്തമ ॥) വാസനാരഹിതം കൃത്വാ തച്ചിത്തം ശ്രവണാദിനാ । തീര്ഥാദിഷു വസേന്നിത്യം ദേവീപൂജനതത്പരഃ
മനസ്സിൽ വാസനകളില്ലാതെ, ശ്രവണം മുതലായവയിലൂടെ ശുദ്ധമാക്കി, തീർത്ഥങ്ങളിൽ വസിച്ച്, ദേവിയെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, അവളുടെ നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, ഗുണങ്ങൾ പാടിയും, കമലപാദങ്ങളിൽ ധ്യാനവും ചെയ്ത്, കലിയുഗത്തിലെ ദോഷങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ട് ജീവിക്കണം.
ദേവീനാമാനി വചസാ ഗൃഹ്ണംസ്തസ്യാ ഗുണാന്സ്തുവന് । ധ്യായംസ്തസ്യാഃ പദാമ്ഭോജം കലിദോഷഭയാര്ദിതഃ
ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവന് കാളിദോഷത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല; പാപിയായവനും എളുപ്പത്തിൽ സാംസാരിക ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
ഏവം തു കുര്വതസ്തസ്യ ന കദാചിത്കലേര്ഭയമ് । അനായാസേന സംസാരാന്മുച്യതേ പാതകീ ജനഃ
ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കു കാളിദോഷത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും ഭയം ഉണ്ടാകില്ല; പാപികൾക്കും അനായാസം സാംസാരിക ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.
വസിഷ്ഠസ്യ മൈത്രാവരുണിരിതിനാമവര്ണനമ് ജനമേജയ ഉവാച മൈത്രാവരുണിരിത്യുക്തം നാമ തസ്യ മുനേഃ കഥമ് । വസിഷ്ഠസ്യ മഹാഭാഗ ബ്രഹ്മണസ്തനുജസ്യ ഹ
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു: മഹാഭാഗനായ വസിഷ്ഠൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ, മൈത്രാവരുണി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ആ മഹർഷിക്ക് ആ പേര് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?
കിമസൌ കര്മതോ നാമ പ്രാപ്തവാന് ഗുണതസ്തഥാ । ബ്രൂഹി മേ വദതാംശ്രേഷ്ഠ കാരണം തസ്യ നാമജമ്
അവൻ ചെയ്ത ഏതെങ്കിലും പ്രവൃത്തി കൊണ്ടോ, ഗുണം കൊണ്ടോ ആ പേര് ലഭിച്ചോ? വാക്കിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ആ പേരിന്റെ കാരണം ദയവായി എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ.