വസിഷ്ഠ ഉവാച ശൃണു രാജന്നുപായോഽസ്തി രോഗനാശം പ്രതി സ്തുതഃ । ത്രയോദശവിധാഃ പുത്രാഃ കഥിതാ ധര്മസംഗ്രഹേ
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, കേൾക്കൂ, രോഗം നീക്കാൻ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു മാർഗ്ഗം ഉണ്ട്. ധർമ്മഗ്രന്ഥത്തിൽ പതിമൂന്നു വിധം മക്കളെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തസ്മാത്ക്രീതം സുതം കൃത്വാ യജസ്വ മഖമുത്തമമ് । ദ്രവ്യം ദത്ത്വാ യഥോദ്ദിഷ്ടമാനയസ്വ ദ്വിജോത്തമമ്
അതുകൊണ്ട്, വാങ്ങിയ മകനെ യാഗപശുവാക്കി ഉത്തമമായ യാഗം നടത്തുക. നിർദ്ദേശിച്ച സമ്പത്ത് നൽകി, ഉത്തമനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ കൊണ്ടുവരിക.
ഏവം കൃതേ മഖേ ഭൂപ രോഗനാശോ ഭവിഷ്യതി । വരുണോഽപി പ്രസന്നാത്മാ ഭവിഷ്യതി യഥാസുഖമ്
രാജാവേ, ഇങ്ങനെ യാഗം നടത്തിയാൽ രോഗം നശിക്കും. വരുൺനും സന്തോഷത്തോടെ മനസ്സിൽ തൃപ്തനാകും.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ രാജാ പ്രോവാച മന്ത്രിണമ് । അന്വേഷയ മഹാബുദ്ധേ വിഷയേഷ്വതിയത്നതഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ് മന്ത്രിയോട് പറഞ്ഞു: മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, എന്റെ രാജ്യത്ത് എല്ലായിടത്തും ശ്രദ്ധയോടെ അന്വേഷിക്കൂ.
കദാചിത്കോഽപി ലോഭാര്ഥീ ദദാതി സ്വസുതം പിതാ । സമാനയ ധനം ദത്ത്വാ യാവത്പ്രാര്ഥയതേഽപ്യസൌ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ, ചിലർ ലാഭത്തിനായി സ്വന്തം മകനെയും നൽകാറുണ്ട്. അവൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന സമ്പത്ത് നൽകി, അവനെ കൊണ്ടുവരിക.
സര്വഥൈവ സമാനേയോ യജ്ഞാര്ഥേ ദ്വിജബാലകഃ । ന കാര്യാ കൃപണാ ബുദ്ധിസ്ത്വയാ മത്കാര്യഹേതവേ
എന്തായാലും, യാഗത്തിനായി ഒരു ബ്രാഹ്മണകുട്ടിയെ കൊണ്ടുവരണം. എന്റെ കാര്യം നോക്കിയുള്ള ഈ കാര്യത്തിൽ ദയ കാണിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രാര്ഥനീയസ്ത്വയാ പുത്രഃ കസ്യചിദ്ദ്വിജവാദിനഃ । ദ്രവ്യേണ ദേഹി യജ്ഞാര്ഥം കര്തവ്യോഽസൌ പശുഃ കില
നീ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ മകനെ അപേക്ഷിച്ച്, യാഗത്തിനായി സമ്പത്ത് നൽകി, അവനെ യാഗപശുവാക്കണം.
ഇതി സഞ്ചോദിതസ്തേന സചിവഃ കാര്യഹേതവേ । അന്വേഷയാമാസ പുരേ ഗ്രാമേ ഗ്രാമേ ഗൃഹേ ഗൃഹേ
ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, മന്ത്രിയ്ക്ക് വേണ്ടത് ചെയ്യാൻ നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും വീടുകളിലും അന്വേഷിച്ചു.
ഏവമന്വേഷതസ്തസ്യ വിഷയേ കശ്ചിദാതുരഃ । നിര്ധനസ്ത്രിസുതശ്ചാസീദജീഗര്തേതി നാമതഃ
അങ്ങനെ രാജ്യത്ത് അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ, അജീഗർത്തൻ എന്ന പേരുള്ള, ദരിദ്രനും രോഗബാധിതനുമായ, മൂന്നു മക്കളുള്ള ഒരാളെ കണ്ടു.
തസ്യ പുത്രം ശുനഃശേപം മധ്യമം മന്ത്രിസത്തമഃ । ആനയാമാസ ദത്ത്വാര്ഥം പ്രാര്ഥിതം യദ്ധനം തദാ
അപ്പോൾ, മന്ത്രിസ്രേഷ്ഠൻ ആവശ്യപ്പെട്ട സമ്പത്ത് നൽകി, അജീഗർത്തന്റെ മധ്യസ്ഥനായ മകൻ ശുനശ്ശേപനെ കൊണ്ടുവന്നു.
സമാനീയ ശുനഃശേപം സചിവഃ കാര്യതത്പരഃ । രാജ്ഞേ നിവേദയാമാസ പശുയോഗ്യം ദ്വിജാത്മജമ്
ശുനശ്ശേപനെ കൊണ്ടുവന്ന്, തന്റെ കടമയിൽ ഏർപ്പെട്ട മന്ത്രിയ്ക്ക് യാഗത്തിന് യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണകുട്ടിയെ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ സമർപ്പിച്ചു.
രാജാതിമുദിതസ്തേന വിപ്രാനാനീയ സര്വതഃ । കാരയാമാസ സമ്ഭാരാന്യജ്ഞാര്ഥം വേദവിത്തമാന്
അത് കണ്ട രാജാവ് അതീവ സന്തോഷത്തോടെ, എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വിളിച്ചു, വേദങ്ങൾ പഠിച്ചവരോടൊപ്പം യാഗത്തിനാവശ്യമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും ഒരുക്കി.
പ്രാരബ്ധേ തു മഖേ തത്ര വിശ്വാമിത്രോ മഹാമുനിഃ । ബദ്ധം ദൃഷ്ട്വാ ശുനഃശേപം നിഷിഷേധ നൃപം തദാ
യാഗം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ മഹർഷിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ശുനശ്ശേപനെ കെട്ടിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു രാജാവിനെ അതിവേഗം തടഞ്ഞു.
രാജന്മാ സാഹസം കാര്ഷീര്മുഞ്ചൈനം ദ്വിജബാലകമ് । പ്രാര്ഥയാമ്യഹമായുഷ്മന് സുഖം തേഽദ്യ ഭവിഷ്യതി
രാജാവേ, ഈ ഭയാനകമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യരുത്; ഈ ബ്രാഹ്മണകുട്ടിയെ വിട്ടയക്കൂ. ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു, ഭാഗ്യവാനായ രാജാവേ, ഇന്നത്തെ ദിവസം നിനക്കു സന്തോഷം ലഭിക്കും.
ക്രന്ദത്യയം ശുനഃശേപഃ കരുണാ മാം ദുനോത്യപി । ദയാവാന്ഭവ രാജേന്ദ്ര കുരു മേ വചനം നൃപ
ശുനശ്ശേപൻ കരയുന്നു; അവന്റെ ദു:ഖം എന്റെ മനസ്സിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. രാജാധിരാജാവേ, ദയയോടെ ഈ കുട്ടിക്കായി എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ.
പരദേഹസ്യ രക്ഷായൈ സ്വദേഹം യേ ദയാപരാഃ । ദദതി ക്ഷത്രിയാഃ പൂര്വം സ്വര്ഗകാമാഃ ശുചിവ്രതാഃ
മറ്റൊരാളുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ, ദയയിൽ അർപ്പിതരായ ക്ഷത്രിയർ മുമ്പ് സ്വർഗം ആഗ്രഹിച്ച് തങ്ങളുടെ ശരീരം പോലും സമർപ്പിച്ചിരുന്നു.
ത്വം സ്വദേഹസ്യ രക്ഷാര്ഥം ഹംസി ദ്വിജസുതം ബലാത് । പാപം മാ കുരു രാജേന്ദ്ര ദയാവാന് ഭവ ബാലകേ
നിന്റെ ശരീരം രക്ഷിക്കാൻ നീ ഈ ബ്രാഹ്മണകുട്ടിയെ ബലമായി കൊല്ലുകയാണ്. രാജാധിരാജാവേ, ഈ പാപം ചെയ്യരുത്; കുട്ടിയോട് ദയ കാണിക്കൂ.
സര്വേഷാം സദൃശീ പ്രീതിര്ദേഹേ വേത്സി സ്വയം നൃപ । മുഞ്ചൈനം ബാലകം തസ്മാത്പ്രമാണം യദി മേ വചഃ
സ്വന്തം ശരീരത്തോടുള്ള സ്നേഹം എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെയാണെന്ന് നീയോ തന്നെ അറിയുന്നു. അതിനാൽ, എന്റെ വാക്കുകൾക്ക് വിലയുണ്ടെങ്കിൽ ഈ കുട്ടിയെ വിട്ടയക്കൂ.
വ്യാസ ക്ത്വച അനാദൃത്യ ച തദ്വാക്യം രാജാ ദുഃഖാതുരോ ഭൃശമ് । ന മുമോച മുനിസ്തസ്മൈ ചൂകോപാതീവ താപസഃ
അവരുടെ വാക്കുകൾ അവഗണിച്ച്, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് കുട്ടിയെ വിട്ടയക്കില്ലായിരുന്നു; അതോടെ മുനി അതീവ കോപിതനായി.
ഉപദേശം ദദൌ തസ്മൈ ശുനഃശേപായ കൌശികഃ । മന്ത്രം പാശധരസ്യാഥ ദയാവാന്വേദവിത്തമഃ
കൗശികൻ, വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദയാനിധി, ശുനശ്ശേപനോട് പാശധാരിയുടെ മന്ത്രം പഠിപ്പിച്ചു.
ശുനഃശേപോഽപി തം മന്ത്രമസകൃദ്വധകര്ശിതഃ । സ്തുതസ്വരേണ ചുക്രോശ സംസ്മരന്വരുണം ഭൃശമ്
മരണഭയത്തിൽ പലതവണ പീഡിക്കപ്പെട്ട ശുനശ്ശേപൻ, മനസ്സിൽ വരുൺനെ ഓർത്ത്, ആ മന്ത്രം സംഗീതസ്വരത്തിൽ ജപിച്ചു.
സ്തുവന്തം മുനിപുത്രം തം ജ്ഞാത്വാ വൈ യാദസാം പതിഃ । തത്രാഗത്യ ശുനഃശേപം മുമോച കരുണാര്ണവഃ
മുനിപുത്രൻ തനിക്കു സ്തുതി നടത്തുന്നതു മനസ്സിലാക്കിയ ജലാധിപൻ അവിടെ എത്തി, കരുണാസാഗരനായ് ശുനശ്ശേപനെ മോചിപ്പിച്ചു.
രോഗഹീനം നൃപം കൃത്വാ വരുണഃ സ്വഗൃഹം യയൌ । വിശ്വാമിത്രസ്തു തം പുത്രം കൃതവാന്മോചിതം മൃതേഃ
രാജാവിനെ രോഗമുക്തനാക്കി വരുൺ തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി; വിശ്വാമിത്രൻ മരണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ശുനശ്ശേപനെ തന്റെ പുത്രനാക്കി.
ന കൃതം വചനം രാജ്ഞാ കൌശികസ്യ മഹാത്മനഃ । രോഷം ദധാര മനസാ രാജോപരി സ ഗാധിജഃ
മഹാത്മാവായ കൗശികന്റെ വാക്കുകൾ രാജാവ് അനുസരിച്ചില്ല; ഗാധിയുടെ പുത്രൻ മനസ്സിൽ രാജാവിനോടു ക്രോധം സൂക്ഷിച്ചു.
ഏകസ്മിന്സമയേ രാജാ ഹയാരൂഢോ വനം ഗതഃ । സൂകരം ഹന്തുകാമസ്തു മധ്യാഹ്നേ കൌശികീതടേ
ഒരു ദിവസം, രാജാവ് കുതിരപ്പുറത്ത് കയറി, മധ്യാഹ്നത്തിൽ കൗശികി നദീതീരത്ത് കാട്ടിൽ കയറി, കാട്ടുപന്നിയെ വേട്ടയാടാൻ പോയി.
വൃദ്ധബ്രാഹ്മണവേഷേണ വിശ്വാമിത്രേണ വഞ്ചിതഃ । സര്വസ്വം പ്രാര്ഥിതം തസ്യ ഗൃഹീതം രാജ്യമദ്ഭുതമ്
വൃദ്ധബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ചു; അവന്റെ എല്ലാ സമ്പത്തും അത്ഭുതകരമായ രാജ്യം പോലും കൈവശപ്പെടുത്തി.
പീഡിതോഽസൌ ഹരിശ്ചന്ദ്രോ യജമാനോ യതോ ഭൃശമ് । വസിഷ്ഠഃ കൌശികം പ്രാഹ വനേ പ്രാപ്തം യദൃച്ഛയാ
യാഗം നടത്തുന്ന ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ അത്യന്തം പീഡിതനായി; അപ്രതീക്ഷിതമായി കാട്ടിൽ എത്തിയ കൗശികനോട് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു.
ക്ഷത്രിയാധമ ദുര്ബുദ്ധേ വൃഥാ ബ്രാഹ്മണവേഷഭൃത് । ബകധര്മ വൃഥാ കിം ത്വം ഗര്വം വഹസി ദാമ്ഭിക
ക്ഷത്രിയരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനേ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനേ, വ്യർത്ഥമായി ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചവനേ, ബകപക്ഷിയുടെ സ്വഭാവം പുലർത്തുന്നവനേ, നീ എന്തിനാണ് ഈ കപടമായ അഭിമാനം?
കസ്മാത്ത്വയാ നൃപശ്രേഷ്ഠോ യജമാനോ മമാപ്യസൌ । അപരാധം വിനാ ജാല്മ ഗമിതോ ദുഃഖമദ്ഭുതമ്
നിന്റെ കാരണമായി, എന്റെ യാഗം ചെയ്യുന്ന രാജാവ്, കുറ്റമൊന്നുമില്ലാതെ, ഇങ്ങനെ അത്ഭുതകരമായ ദു:ഖത്തിലേക്ക് നീയോ കൊണ്ടുപോയത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ബകധ്യാനപരോ യസ്മാത്തസ്മാത്ത്വം വൈ ബകോ ഭവ । ഇതി ശപ്തോ വസിഷ്ഠേന കൌശികഃ പ്രാഹ തം പുനഃ
നീ ബകപക്ഷിയെ പോലെ ധ്യാനത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ, നീ ബകപക്ഷിയായി ജനിക്കും; ഇങ്ങനെ ശപിച്ച വസിഷ്ഠനോട് കൗശികൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.