മധ്യസ്ഥഃ സര്വദാ കാര്യോ വിവാദേഽസ്മിന്ദ്വയോരിഹ । ഋഷിരുവാച। തച്ഛ്രുത്വാ വചനം ദിവ്യം സജ്ജീഭൂതൌ കൃതോദ്യമൌ
ഈ വാദത്തിൽ ഇടയിൽ നിൽക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും സാക്ഷിയായി പ്രവർത്തിക്കണം.
ജഗ്മതുര്മാതുമഗ്രസ്ഥം ലിങ്ഗമദ്ഭുതദര്ശനമ് । പാതാലമഗമദ്വിഷ്ണുര്ബ്രഹ്മാഽപ്യാകാശമേവ ച
മഹർഷി പറഞ്ഞു: ആ ദിവ്യവാക്യം കേട്ട് ഇരുവരും ഉണർന്നു, ആ അത്ഭുതകരമായ ലിംഗം അളക്കാൻ തയ്യാറായി.
പരിമാതും മഹാലിങ്ഗം സ്വമഹത്ത്വവിവൃദ്ധയേ । വിഷ്ണുര്ഗത്വാ കിയദ്ദേശം ശ്രാന്തഃ സര്വാത്മനാ യതഃ
സ്വന്തം മഹത്വം തെളിയിക്കാൻ ആ മഹാലിംഗം അളക്കാൻ വിഷ്ണു താഴേക്ക് പാതാളത്തിലേക്കും ബ്രഹ്മാവ് മുകളിലേക്ക് ആകാശത്തേക്കും പോയി.
ന പ്രാപാംതം സ ലിംഗസ്യ പരിവൃത്യ യയൌ സ്ഥലമ് । ബ്രഹ്മാഽഗച്ഛത്തതശ്ചോര്ധ്വം പതിതം കേതകീദലമ്
വിഷ്ണു വളരെ ദൂരം യാത്രചെയ്തെങ്കിലും, മുഴുവൻ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും, ലിംഗത്തിന്റെ അറ്റം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ അവൻ തിരികെ മുകളിലേക്ക് വന്നു.
ശിവസ്യ മസ്തകാത്പ്രാപ്യ പരാവൃത്തോ മുദാവൃതഃ । ആഗത്യ തരസാ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണവേ കേതകീദലമ
ബ്രഹ്മാവ് മുകളിലേക്ക് കയറിയപ്പോൾ ശിവന്റെ തലയിൽ നിന്ന് വീണു വരുന്ന ഒരു കേതകിപൂവിന്റെ ദളം കണ്ടു. സന്തോഷത്തോടെ അവൻ തിരികെ മടങ്ങി.
ദര്ശയിത്വാ ച വിതഥമുവാച മദമോഹിതഃ । ലിങ്ഗസ്യ മസ്തകാദേതദ്ഗൃഹീതം കേതകീദലമ്
ബ്രഹ്മാവ് ആ ദളം വിഷ്ണുവിന് കാണിച്ചു, ഭ്രമത്തിലും അഹങ്കാരത്തിലും മുങ്ങി, വ്യാജമായി പറഞ്ഞു: 'ഈ കേതകിദളം ലിംഗത്തിന്റെ മുകളിൽ നിന്ന് ഞാൻ എടുത്തതാണ്.'
അഭിജ്ഞാനായ ചാനീതം തവ ചിത്തപ്രശാന്തയേ । ശ്രുത്വാ തദ്ബ്രഹ്മണോ വാക്യം ദൃഷ്ട്വാ ച കേതകീദലമ്
'നിന്റെ മനസ്സിന് ശാന്തി നൽകാൻ, സത്യസാക്ഷ്യമായി ഞാൻ ഇത് കൊണ്ടുവന്നതാണ്.' ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളും കേതകിദളവും കണ്ടപ്പോൾ—
ഹരിസ്തം പ്രത്യുവാചേദം സാക്ഷീ ക: കഥയാധുനാ । യഥാര്ഥവാദീ മേധാവീ സദാചാരഃ ശുചിഃ സമഃ
ഹരി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോൾ ഇതിന് സാക്ഷി ആരാണ്? സത്യസന്ധനും, ജ്ഞാനിയുമായും, നല്ല പെരുമാറ്റമുള്ളവനും, ശുദ്ധനും, പാർഷ്പാതമില്ലാത്തവനും എപ്പോഴും സാക്ഷിയാണ്.'
സാക്ഷീ ഭവതി സര്വത്ര വിവാദേ സമുപസ്ഥിതേ । ബ്രഹ്മോവാച। ദൂരദേശാത്സമായാതി സാക്ഷീ കഃ സമയേഽധുനാ
'വാദമുണ്ടാകുമ്പോൾ എപ്പോഴും സാക്ഷി ഉണ്ടാകും.' ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോൾ ദൂരദേശത്തുനിന്ന് ആരാണ് സാക്ഷിയായി വരാൻ കഴിയുക?
യത്സത്യം തദ്വചഃ സേയം കേതകീ കഥയിഷ്യതി । ഇത്യുക്ത്വാ പ്രേരിതാ തത്ര ബ്രഹ്മണാ കേതകീ സ്ഫുടമ്
'സത്യം എന്താണോ, അതു ഈ കേതകിപൂവ് പറയട്ടെ.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ആ കേതകിയെ സത്യസാക്ഷ്യമായി സംസാരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
വചനം പ്രാഹ തരസാ ശാര്ങ്ഗിണം പ്രത്യബോധയത് । ശിവമൂര്ധ്നി സ്ഥിതാം ബ്രഹ്മാ ഗൃഹീത്വാ മാം സമാഗതഃ
അവൾ വേഗത്തിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, ശാർംഗം കൈവശമുള്ളവനെ ഉണർത്തി പറഞ്ഞു: 'ശിവന്റെ തലയിൽ ഇരുന്നിരുന്ന എന്നെ ബ്രഹ്മാവ് എടുത്തു കൊണ്ടു ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.'
സന്ദേഹോഽത്ര ന കര്തവ്യസ്ത്വയാ വിഷ്ണോ കദാചന । മമ വാക്യം പ്രമാണം ഹി ബ്രഹ്മാ പാരങ്ഗതോഽസ്യ ഹ
വിഷ്ണുവേ, ഇവിടെ നീ ഒരിക്കലും സംശയം പുലർത്തേണ്ടതില്ല; എന്റെ വാക്ക് തന്നെയാണ് സത്യമായ തെളിവ്, ബ്രഹ്മാവ് ഇതിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ഗൃഹീത്വാ മാം സമായാതഃ ശിവഭക്തൈഃ സമര്പിതാമ് । കേതക്യാ വചനം ശ്രുത്വാ ഹരിരാഹ സ്മയനിവ
ശിവഭക്തർ സമർപ്പിച്ച എന്നെ ബ്രഹ്മാവ് എടുത്തു കൊണ്ടു എത്തി; കേതകിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഹരി നേരിയ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു.
മഹാദേവഃ പ്രമാണം മേ യദ്യസൌ വചനം വദേത് । ഋഷിരുവാച। തദാകര്ണ്യ ഹരേര്വാക്യം മഹാദേവ: സനാതനഃ
'മഹാദേവൻ തന്നെ ഈ വാക്ക് ശരിയാണെന്ന് സമ്മതിച്ചാൽ എനിക്ക് അതാണ് തെളിവ്.' കവി പറഞ്ഞു: ഹരിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശാശ്വതനായ മഹാദേവൻ—
കുപിതഃ കേതകീം പ്രാഹ മിഥ്യാവാദിനി മാ വദ । ഗച്ഛതോ മധ്യതഃ പ്രാപ്താ പതിതാ മസ്തകാന്മമ
—കോപത്തോടെ കേതകിയെ പറഞ്ഞു: 'കള്ളം പറയുന്നവളേ, നീ സംസാരിക്കേണ്ട! ബ്രഹ്മാവ് നടന്നു പോകുമ്പോൾ നീ എന്റെ തലയിൽ നിന്ന് വീണുവല്ലോ.'
മിഥ്യാഭിഭാഷിണീ ത്യക്താ മയാ ത്വം സര്വദേവ ഹി । ബ്രഹ്മാ ലജ്ജാപരോ ഭൂത്വാ നനാമ മധുസൂദനമ്
'കള്ളം പറയുന്നവളെ, ഞാൻ മാത്രമല്ല എല്ലാ ദേവന്മാരും നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു.' ബ്രഹ്മാവ് ലജ്ജയിൽ ആകൃമതനായി മധുസൂദനനെ നമസ്കരിച്ചു.
ശിവേന കേതകീ ത്യക്താ തദ്ദിനാത്കുസുമേഷു വൈ । ഏവം മായാബലം വിദ്ധി ജ്ഞാനിനാമപി മോഹദമ്
അന്ന് മുതൽ ശിവൻ കേതകിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു, പുഷ്പങ്ങളിൽ നിന്നും അവളെ ഒഴിവാക്കി. ഇതുപോലെയാണ് മായയുടെ ശക്തി, ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും ഭ്രമം വരുത്താൻ കഴിയുന്നത്.
അന്യേഷാം പ്രാണിനാം രാജന്കാ വാര്താ വിഭ്രമം പ്രതി । ദേവാനാം കാര്യസിദ്ധ്യര്ഥം സര്വദേവ രമാപതിഃ
രാജാവേ, മറ്റ് ജീവികൾക്ക് ഭ്രമം വരുന്നതിനെക്കുറിച്ച് പറയേണ്ടതുണ്ടോ? ദേവന്മാരുടെ കാര്യങ്ങൾ സാധിപ്പിക്കാൻ പോലും ലക്ഷ്മിയുടെ ഭർത്താവ്—
ദൈത്യാന്വഞ്ചയതേ ചാശു ത്യക്ത്വാ പാപഭയം ഹരിഃ । അവതാരകരോ ദേവോ നാനായോനിഷു മാധവഃ
—പാപഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് ഹരി ദാനവരെ വഞ്ചിക്കുന്നു; മാധവൻ ദൈവം വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ അവതരിക്കുന്നു.
ത്യക്ത്വാഽഽനന്ദസുഖം ദൈത്യൈര്യുദ്ധം ചൈവാകരോദ്വിഭുഃ । നൂനം മായാബലം ചൈതന്മാധവേഽപി ജഗദ്ഗുരൌ
ആനന്ദവും സുഖവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭഗവാൻ ദാനവരുമായി യുദ്ധം നടത്തി; ഇതെല്ലാം മാധവനിൽ പോലും മായയുടെ ശക്തിയാണ്, ലോകഗുരുവിൽ പോലും.
സര്വജ്ഞേ ദേവകാര്യാംശേ കാ വാര്താഽന്യസ്യ ഭൂപതേ । ജ്ഞാനിനാമപി ചേതാംസി പരമാ പ്രകൃതിഃ കില
രാജാവേ, സർവ്വജ്ഞന്മാർക്കും ദൈവകാര്യങ്ങളിൽ ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുമ്പോൾ, മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് പറയേണ്ടതുണ്ടോ? പരമപ്രകൃതി ജ്ഞാനികളുടെ മനസ്സിനേയും കീഴടക്കുന്നു.
ബലാദാകൃഷ്യ മോഹായ പ്രയച്ഛതി മഹീപതേ । യയാ വ്യാപ്തമിദം സര്വം ഭഗവത്യാ ചരാചരമ്
അവൾ ബലമായി ഭ്രമത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ച് വിടുന്നു, രാജാവേ; ഈ ലോകം മുഴുവൻ—ചലനമുള്ളതും നിലനിൽക്കുന്നതും—ഭഗവതിയുടെ ശക്തിയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
മോഹദാ ജ്ഞാനദാ സൈവ ബന്ധമോക്ഷപ്രദാ സദാ । രാജോവാച। ഭഗവന്ബ്രൂഹി മേ തസ്യാഃ സ്വരൂപം ബലമുത്തമമ്
അവളാണ് ഭ്രമവും ജ്ഞാനവും നൽകുന്നത്, എപ്പോഴും ബന്ധവും മോക്ഷവും നൽകുന്നവളും ആകുന്നു.
ഉത്പത്തികാരണം ചാപി സ്ഥാനം പരമകം ച യത് । ഋഷിരുവാച। ന ചോത്പത്തിരനാദിത്വാന്നൃപ തസ്യാഃ കദാചന
രാജാവ് ചോദിച്ചു: 'ഭഗവാനേ, അവളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും പരമശക്തിയും, ഉത്ഭവകാരണമെന്താണെന്നും പരമസ്ഥാനവും പറയൂ.' കവി പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, അവൾക്ക് ഒരിക്കലും ഉത്ഭവമില്ല, കാരണം അവൾ ആദിയില്ലാത്തവളാണ്.'
നിത്യൈവ സാ പരാ ദേവീ കാരണാനാം ച കാരണമ് । വര്തതേ സര്വഭൂതേഷു ശക്തിഃ സര്വാത്മനാ നൃപ
അവൾ ശാശ്വതമായ പരാദേവിയാണ്, എല്ലാ കാരണങ്ങൾക്കും കാരണമായവളാണ്; എല്ലാ ജീവികളിലും അവളുടെ ശക്തി സർവ്വാത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്നു, രാജാവേ.
ശവവച്ഛക്തിഹീനസ്തു പ്രാണീ ഭവതി സര്വഥാ । ചിച്ഛക്തിഃ സര്വഭൂതേഷു രൂപം തസ്യാസ്തദേവ ഹി
ശക്തിയില്ലാത്ത ജീവി എല്ലാതരത്തിലും ശവംപോലെയാണ്; എല്ലാ ജീവികളിലും ഉള്ള ചൈതന്യശക്തിയാണ് അവളുടെ യഥാർത്ഥ രൂപം.
ആവിര്ഭാവതിരോഭാവൌ ദേവാനാം കാര്യസിദ്ധയേ । യദാ സ്തുവംതി താം ദേവാ മനുജാശ്ച വിശാംപതേ
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും കാര്യങ്ങൾ സാധിപ്പിക്കാൻ അവളുടെ അവതാരവും മറയലും ഉണ്ടാകുന്നു, രാജാവേ, ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും അവളെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ.
പ്രാദുര്ഭവതി ഭൂതാനാം ദുഃഖനാശായ ചാമ്ബികാ । നാനാരൂപധരാ ദേവീ നാനാശക്തിസമന്വിതാ
അമ്പികാ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു, അനേകം ശക്തികൾ കൊണ്ട്, ജീവികളുടെ ദു:ഖം മാറ്റാൻ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ആവിര്ഭവതി കാര്യാര്ഥം സ്വേച്ഛയാ പരമേശ്വരീ । ദൈവാധീനാ ന സാ ദേവീ യഥാ സര്വേ സുരാ നൃപ
പരമേശ്വരി തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, തന്റെ കര്മ്മത്തിനായി സാക്ഷാല് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; രാജാവേ, അവള് മറ്റു ദേവന്മാരെപ്പോലെ വിധിയുടെ അധീനയല്ല.
ന കാലവശഗാ നിത്യം പുരുഷാര്ഥപ്രവര്തിനീ । അകര്താ പുരുഷോ ദ്രഷ്ടാ ദൃശ്യം സര്വമിദം ജഗത്
അവള് ഒരിക്കലും കാലത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തില് കഴിയുന്നില്ല, എല്ലായ്പ്പോഴും മനുഷ്യരുടെ ലക്ഷ്യങ്ങള്ക്കായി പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു; മനുഷ്യന് കര്ത്താവല്ല, കാണുന്നവനാണ്, ഈ ലോകം മുഴുവന് കാണപ്പെടുന്നവയാണ്.