സര്വേ ദേവാ മനുഷ്യാശ്ച ഗന്ധര്വോരഗരാക്ഷസാഃ । വൃക്ഷാശ്ച വിവിധാ വല്ല്യഃ പശവോ മൃഗപക്ഷിണഃ
എല്ലാ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും ഗന്ധർവന്മാരും പാമ്പുകളും രാക്ഷസന്മാരും, പലതരത്തിലുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും തണ്ടുകളും പശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും—
മായാധീനാശ്ച തേ സര്വേ ഭാജനം ബംധമോക്ഷയോഃ । തയാ സൃഷ്ടമിദം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജംഗമമ്
ഇവരൊക്കെയും മായയുടെ അധികാരത്തിലാണ്; ബന്ധവും മോക്ഷവും അവളിൽ നിന്നാണ്. അവളാണ് ഈ സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ ലോകം മുഴുവൻ സൃഷ്ടിച്ചത്.
തദ്വശേ വര്തതേ നൂനം മോഹജാലേന യംത്രിതമ് । ത്വം കിയാന്മാനുഷേഷ്വേകഃ ക്ഷത്രിയോ രജസാഽഽവിലഃ
അവളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ, മായയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങി എല്ലാവരും ജീവിക്കുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ഒരാളായി, ക്ഷത്രിയനായി, കാമത്തിൽ അകപ്പെട്ടവനാണ് നീ.
ജ്ഞാനിനാമപി ചേതാംസി മോഹയത്യനിശം ഹി സാ । ബ്രഹ്മേശവാസുദേവാദ്യാ ജ്ഞാനേ സത്യപി ശേഷതഃ
ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും അവൾ നിരന്തരം മനസ്സിൽ മായയുണ്ടാക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവും ഈശനും വാസുദേവനും ജ്ഞാനത്തിൽ ഉറച്ചവരായിട്ടും അതിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും മോചിതരല്ല.
തേഽപി രാഗവശാല്ലോകേ ഭ്രമതി പരിമോഹിതാഃ । പുരാ സത്യയുഗേ രാജന്വിഷ്ണുര്നാരായണഃ സ്വയമ്
അവരും ആസക്തിയുടെ ബാധയാൽ ലോകത്തിൽ അലയുന്നു, പൂർണ്ണമായും മായയിൽ അകപ്പെട്ടവരായി. പുരാതനകാലത്ത് സത്യയുഗത്തിൽ, വിഷ്ണു നാരായണൻ തന്നെ—
ശ്വേതദ്വീപം സമാസാദ്യ ചകാര വിപുലം തപഃ । വര്ഷാണാമയുതം യാവദ് ബ്രഹ്മവിദ്യാപ്രസക്തയേ
ശ്വേതദ്വീപിൽ ചെന്നു, ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിനായി പതിനായിരം വർഷം വലിയ തപസ്സു ചെയ്തു.
അനശ്വരസുഖായാസീ ചിംതയാനസ്തതഃ പരമ് । ഏകസ്മിന്നിര്ജനേ ദേശേ ബ്രഹ്മാഽപി പരമാദ്ഭുതേ
നശിക്കാത്ത സന്തോഷം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ആൾ ആഴമായി ആലോചിച്ചു; അത്ഭുതകരമായ ഒരു നിർജനപ്രദേശത്ത് ബ്രഹ്മാവും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
സ്ഥിതസ്തപസി രാജേന്ദ്ര മോഹസ്യ വിനിവൃത്തയേ । കദാചിദ്വാസുദേവോഽസൌ സ്ഥലാംതരമതിര്ഹരിഃ
രാജേന്ദ്രാ, മായയില്നിന്ന് മോചിതനാകാൻ അവൻ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ഒരിക്കൽ ആ ഹരിയും വാസുദേവനും സ്ഥലം മാറ്റി.
തസ്മാദ്ദേശാത്സമുത്ഥായ ജഗാമാന്യദ്ദിദൃക്ഷയാ । ചതുര്മുഖോഽപി രാജേന്ദ്ര തഥൈവ നിഃസൃതഃ സ്ഥലാത്
അവൻ ആ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, മറ്റൊരു സ്ഥലം കാണാൻ പോയി; രാജേന്ദ്രാ, അതുപോലെ തന്നെ ചതുരമുഖനായ ബ്രഹ്മാവും തന്റെ സ്ഥലം വിട്ടു.
മിലിതൌ മാര്ഗമധ്യേ തു ചതുര്മുഖചതുര്ഭുജൌ । അന്യോന്യം പൃഷ്ടവംതൌ തൌ കസ്ത്വം കസ്ത്വമിതി സ്മ ഹ
മധ്യവഴിയിൽ ചതുരമുഖനും ചതുര്ബുജനും തമ്മിൽ കണ്ടുമുട്ടി; അവർ തമ്മിൽ ചോദിച്ചു: 'നീ ആര്? നീ ആര്?'
ബ്രഹ്മാ പ്രോവാച തം ദേവം കര്താഽഹം ജഗതഃ കില । വിഷ്ണുസ്തമാഹ ഭോ മൂര്ഖ ജഗത്കര്താഽഹമച്യുതഃ
ബ്രഹ്മാവു ദേവനോടു പറഞ്ഞു: 'ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവാണ് ഞാൻ.' വിഷ്ണു പറഞ്ഞു: 'മൂഢനേ, ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ് ഞാനാണ്, അച്യുതനാണ്.'
ത്വം കിയാന്ബലഹീനോഽസി രജോഗുണസമാശ്രിതഃ । സത്ത്വാശ്രിതം ഹി മാം വിദ്ധി വാസുദേവം സനാതനമ്
'നീ എത്രയും ചെറുതും ശക്തിയില്ലാത്തവനുമാണ്, രാജോഗുണത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ സത്വഗുണത്തിൽ ഉറച്ചവനും ശാശ്വതനായ വാസുദേവനുമാണ് എന്നു അറിയുക.'
മയാ ത്വം രക്ഷിതോഽദ്യൈവ കൃത്വാ യുദ്ധം സുദാരുണമ് । ശരണം മേ സമായാതോ ദാനവാഭ്യാം പ്രപീഡിതഃ
ഇന്ന് ഞാനാണ് നിന്നെ രക്ഷിച്ചത്, അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ യുദ്ധത്തിന് ശേഷം. ആ രണ്ടു അസുരന്മാരാൽ പീഡിക്കപ്പെട്ട് നീ എന്റെ അടുക്കൽ അഭയം തേടിയല്ലോ.
മയാ തൌ നിഹതൌ കാമം ദാനവൌ മധുകൈടഭൌ । കഥം ഗര്വായസേ മംദ മോഹോഽയം ത്യജ സാംപ്രതമ്
എന്റെ ഇച്ഛയാൽ മധുവും കൈടഭനും കൊല്ലപ്പെട്ടു. നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ അഹങ്കരിക്കുന്നത്, ഭ്രമത്തിൽ ആകുന്നവനേ? ഈ മോഹം ഇപ്പോൾ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കു.
ന മത്തോഽപ്യധികഃ കശ്ചിത്സംസാരേഽസ്മിന്പ്രസാരിതേ । ഋഷിരുവാച। ഏവം പ്രവദമാനൌ തൌ ബ്രഹ്മവിഷ്ണൂ പരസ്പരമ്
ഈ വിശാലമായ ലോകത്തിൽ എന്നെക്കാൾ വലിയവൻ ആരുമില്ല.
സ്ഫുരദോഷ്ഠൌ വേപമാനൌ ലോഹിതാക്ഷൌ ബഭൂവതുഃ । പ്രാദുര്ബഭൂവ സഹസാ തയോര്വിവദമാനയോഃ
മഹർഷി പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും തമ്മിൽ വാദിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ അധരങ്ങൾ വിറയച്ചു, ശരീരം നടുങ്ങി, കണ്ണുകൾ ചുവപ്പായി.
മധ്യേ ലിംഗം സുധാശ്വേതം വിപുലം ദീര്ഘമദ്ഭുതമ് । ആകാശേ തരസാ തത്ര വാഗുവാചാശരീരിണീ
അപ്പോൾ അവരുടെ ഇടയിൽ അത്ഭുതകരമായ, വലിയ, തിളങ്ങുന്ന വെള്ള നിറമുള്ള ഒരു ലിംഗം ഉദിച്ചു. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശരീരമില്ലാത്ത ഒരു ശബ്ദം വേഗത്തിൽ ഉയർന്നു.
തൌ സംബോധ്യ മഹാഭാഗൌ വിവദന്തൌ പരസ്പരമ് । ബ്രഹ്മന്വിഷ്ണോ വിവാദം മാ കുരുതാം വാം പരസ്പരമ്
ആ മഹാന്മാരായ ഇരുവരെയും ആ ശബ്ദം അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവേ, വിഷ്ണുവേ, നിങ്ങൾ തമ്മിൽ വാദിക്കരുത്.
ലിംഗസ്യാസ്യ പരം പാരമധസ്താദുപരി ധ്രുവമ് । യോ യാതി യുവയോര്മധ്യേ സ ശ്രേഷ്ഠോ വാം സദൈവ ഹി
ഈ ലിംഗത്തിന്റെ മുകളോ താഴോ എത്താൻ നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരിൽ ആരെങ്കിലും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവനാണ് നിങ്ങൾക്കിടയിൽ എപ്പോഴും ഏറ്റവും വലിയവൻ.
ഏക: പ്രയാതു പാതാലമാകാശമപരോഽധുനാ । പ്രമാണം മേ വചഃ കാര്യം ത്യക്ത്വാ വാദം നിരര്ഥകമ്
നിങ്ങളിൽ ഒരാൾ താഴേക്ക് പാതാളത്തിലേക്കും മറ്റൊരാൾ മുകളിലേക്ക് ആകാശത്തേക്കും പോകട്ടെ. എന്റെ വാക്ക് മാനിച്ച് ഈ നിർഫലമായ വാദം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
മധ്യസ്ഥഃ സര്വദാ കാര്യോ വിവാദേഽസ്മിന്ദ്വയോരിഹ । ഋഷിരുവാച। തച്ഛ്രുത്വാ വചനം ദിവ്യം സജ്ജീഭൂതൌ കൃതോദ്യമൌ
ഈ വാദത്തിൽ ഇടയിൽ നിൽക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും സാക്ഷിയായി പ്രവർത്തിക്കണം.
ജഗ്മതുര്മാതുമഗ്രസ്ഥം ലിങ്ഗമദ്ഭുതദര്ശനമ് । പാതാലമഗമദ്വിഷ്ണുര്ബ്രഹ്മാഽപ്യാകാശമേവ ച
മഹർഷി പറഞ്ഞു: ആ ദിവ്യവാക്യം കേട്ട് ഇരുവരും ഉണർന്നു, ആ അത്ഭുതകരമായ ലിംഗം അളക്കാൻ തയ്യാറായി.
പരിമാതും മഹാലിങ്ഗം സ്വമഹത്ത്വവിവൃദ്ധയേ । വിഷ്ണുര്ഗത്വാ കിയദ്ദേശം ശ്രാന്തഃ സര്വാത്മനാ യതഃ
സ്വന്തം മഹത്വം തെളിയിക്കാൻ ആ മഹാലിംഗം അളക്കാൻ വിഷ്ണു താഴേക്ക് പാതാളത്തിലേക്കും ബ്രഹ്മാവ് മുകളിലേക്ക് ആകാശത്തേക്കും പോയി.
ന പ്രാപാംതം സ ലിംഗസ്യ പരിവൃത്യ യയൌ സ്ഥലമ് । ബ്രഹ്മാഽഗച്ഛത്തതശ്ചോര്ധ്വം പതിതം കേതകീദലമ്
വിഷ്ണു വളരെ ദൂരം യാത്രചെയ്തെങ്കിലും, മുഴുവൻ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും, ലിംഗത്തിന്റെ അറ്റം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ അവൻ തിരികെ മുകളിലേക്ക് വന്നു.
ശിവസ്യ മസ്തകാത്പ്രാപ്യ പരാവൃത്തോ മുദാവൃതഃ । ആഗത്യ തരസാ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണവേ കേതകീദലമ
ബ്രഹ്മാവ് മുകളിലേക്ക് കയറിയപ്പോൾ ശിവന്റെ തലയിൽ നിന്ന് വീണു വരുന്ന ഒരു കേതകിപൂവിന്റെ ദളം കണ്ടു. സന്തോഷത്തോടെ അവൻ തിരികെ മടങ്ങി.
ദര്ശയിത്വാ ച വിതഥമുവാച മദമോഹിതഃ । ലിങ്ഗസ്യ മസ്തകാദേതദ്ഗൃഹീതം കേതകീദലമ്
ബ്രഹ്മാവ് ആ ദളം വിഷ്ണുവിന് കാണിച്ചു, ഭ്രമത്തിലും അഹങ്കാരത്തിലും മുങ്ങി, വ്യാജമായി പറഞ്ഞു: 'ഈ കേതകിദളം ലിംഗത്തിന്റെ മുകളിൽ നിന്ന് ഞാൻ എടുത്തതാണ്.'
അഭിജ്ഞാനായ ചാനീതം തവ ചിത്തപ്രശാന്തയേ । ശ്രുത്വാ തദ്ബ്രഹ്മണോ വാക്യം ദൃഷ്ട്വാ ച കേതകീദലമ്
'നിന്റെ മനസ്സിന് ശാന്തി നൽകാൻ, സത്യസാക്ഷ്യമായി ഞാൻ ഇത് കൊണ്ടുവന്നതാണ്.' ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകളും കേതകിദളവും കണ്ടപ്പോൾ—
ഹരിസ്തം പ്രത്യുവാചേദം സാക്ഷീ ക: കഥയാധുനാ । യഥാര്ഥവാദീ മേധാവീ സദാചാരഃ ശുചിഃ സമഃ
ഹരി അവനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോൾ ഇതിന് സാക്ഷി ആരാണ്? സത്യസന്ധനും, ജ്ഞാനിയുമായും, നല്ല പെരുമാറ്റമുള്ളവനും, ശുദ്ധനും, പാർഷ്പാതമില്ലാത്തവനും എപ്പോഴും സാക്ഷിയാണ്.'
സാക്ഷീ ഭവതി സര്വത്ര വിവാദേ സമുപസ്ഥിതേ । ബ്രഹ്മോവാച। ദൂരദേശാത്സമായാതി സാക്ഷീ കഃ സമയേഽധുനാ
'വാദമുണ്ടാകുമ്പോൾ എപ്പോഴും സാക്ഷി ഉണ്ടാകും.' ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോൾ ദൂരദേശത്തുനിന്ന് ആരാണ് സാക്ഷിയായി വരാൻ കഴിയുക?
യത്സത്യം തദ്വചഃ സേയം കേതകീ കഥയിഷ്യതി । ഇത്യുക്ത്വാ പ്രേരിതാ തത്ര ബ്രഹ്മണാ കേതകീ സ്ഫുടമ്
'സത്യം എന്താണോ, അതു ഈ കേതകിപൂവ് പറയട്ടെ.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ആ കേതകിയെ സത്യസാക്ഷ്യമായി സംസാരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു.