പ്രാപ്തോഽസ്മി ഗതരാജ്യോഽത്ര മംത്രിഭിഃ പരിവംചിതഃ । ദിഷ്ട്യാ ത്വമത്ര മിത്രം മേ മിലിതോഽസി വിശോത്തമ
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട്, മന്ത്രിമാർ വഞ്ചിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി. ഭാഗ്യവശാൽ, ജ്ഞാനികളിൽ ഉത്തമനായ നീ എന്റെ സുഹൃത്ത് ആയി ഇവിടെ കൂടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
സുഖേന വിഹരിഷ്യാവോ വനേഽത്ര ശുഭപാദപേ । ശോകം ത്യജ മഹാബുദ്ധേ സ്വസ്ഥോ ഭവ വിശോത്തമ
നമുക്ക് ഈ കാട്ടിൽ, ഈ പുണ്യവൃക്ഷങ്ങളുടെ കീഴിൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാം. മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കൂ, മനസ്സ് ശാന്തമാക്കി ഇരിക്കൂ, ജ്ഞാനികളിൽ ഉത്തമനായവനേ.
"അത്രൈവ ച യഥാകാമം സുഖം തിഷ്ഠ മയാ സഹ । " വൈശ്യ ഉവാച। കുടുമ്ബം മേ നിരാലംബം മയാ ഹീനം സുദുഃഖിതമ് । ഭവിഷ്യതി ച ചിന്താര്തം വ്യാധിശോകോപതാപിതമ്
ഇവിടെ, നിനക്കിഷ്ടം പോലെ, എനിക്ക് കൂടെ സന്തോഷത്തോടെ താമസിക്കൂ. വൈശ്യൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ കുടുംബം എനിക്ക് കൂടെ ഇല്ലാതെ, ആരും നോക്കാൻ ഇല്ലാതെ, വളരെ ദുഃഖിതരാകും. അവർ ചിന്തയിലും രോഗത്തിലും ദുഃഖത്തിലും പെടുന്നവരാകും.
ഭാര്യാദേഹേ സുഖം നോ വാ പുത്രദേഹേ ന വാ സുഖമ് । ഇതി ചിന്താതുരം ചേതോ ന മേ ശാമ്യതി ഭൂമിപ
ഭാര്യയുടെ സാന്നിധ്യത്തിലും പുത്രന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലും എനിക്ക് സന്തോഷമില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തയിൽ പെടുന്ന എന്റെ മനസ്സ്, രാജാവേ, ഒരിക്കലും ശാന്തിയാകുന്നില്ല.
കദാ ദ്രക്ഷ്യേ സുതം ഭാര്യാം ഗൃഹം സ്വജനമേവ ച । സ്വസ്ഥം ന മന്മനോ രാജന്ഗൃഹചിന്താകുലം ഭൃശമ്
എപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ മകനെയും ഭാര്യയെയും വീട്ടിനെയും സ്വന്തം ആളുകളെയും കാണും? രാജാവേ, വീട്ടിനേക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത കൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് വളരെ അലമുറയോടെ ശാന്തിയില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നു.
രാജോവാച। യൈര്നിരസ്തോഽസി പുത്രാദ്യൈരസദ്വൃത്തൈഃ സുബാലിശൈഃ । താന്ദൃഷ്ട്വാ കിം സുഖം തേഽദ്യ ഭവിഷ്യതി മഹാമതേ
രാജാവു പറഞ്ഞു: ദുഷ്ടപ്രവർത്തികളാൽ, അജ്ഞതയാൽ നിന്നെ തള്ളിക്കളഞ്ഞ ആ പുത്രന്മാരെയും മറ്റുള്ളവരെയും വീണ്ടും കണ്ടാൽ, മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഇന്ന് നിനക്ക് എന്ത് സന്തോഷം ഉണ്ടാകും?
ഹിതകാരീ വരഃ ശത്രുര്ദുഃഖദാഃ സുഹൃദഃ കുതഃ । തസ്മാത്സ്ഥിരം മനഃ കൃത്വാ വിഹരസ്വ മയാ സഹ
നന്മ ചെയ്യുന്ന ശത്രു പോലും നല്ലവനാണ്; ദുഃഖം നൽകുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ എവിടെയാണ്? അതിനാൽ മനസ്സ് ഉറപ്പാക്കി എനിക്ക് കൂടെ ഇവിടെ താമസിക്കൂ.
വൈശ്യ ഉവാച। മനോ മേ ന സ്ഥിരം രാജന്ഭവത്യദ്യ സുദുഃഖിതമ് । ചിന്തയാഽത്ര കുടുമ്ബസ്യ ദുസ്ത്യജസ്യ ദുരാത്മഭിഃ
വൈശ്യൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, എന്റെ മനസ്സ് ഇപ്പോൾ ഉറപ്പില്ലാതെ, വളരെ ദുഃഖിതമായിരിക്കുന്നു. ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, ദുഷ്ടപ്രവർത്തികളുള്ള എന്റെ കുടുംബത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാണ് ഇങ്ങനെ.
രാജോവാച। മമാപി രാജ്യജം ദുഃഖം ദുനോതി കില മാനസമ് । പൃച്ഛാവോഽദ്യ മുനിം ശാംതം ശോകനാശനമൌഷധമ്
രാജാവു പറഞ്ഞു: എനിക്ക് രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ ദുഃഖവും എന്റെ മനസ്സിനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ന് നമുക്ക് ആ ശാന്തനായ മുനിയെ ചോദിക്കാം, ദുഃഖം മാറ്റാനുള്ള ഔഷധം എന്താണെന്ന്.
വ്യാസ ഉവാച। ഇതി കൃത്വാ മതിം തൌ തു രാജാ വൈശ്യശ്ച ജഗ്മതുഃ । മുനിം തൌ വിനയോപേതൌ പ്രഷ്ടും ശോകസ്യ കാരണമ്
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച് രാജാവും വൈശ്യനും പുറപ്പെട്ടു. വിനയത്തോടെ മുനിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, ദുഃഖത്തിന്റെ കാര്യം ചോദിക്കാൻ.
ഗത്വാ തം പ്രണിപത്യാഹ രാജാ ഋഷിമനുത്തമമ് । ആസീനം സമ്യഗാസീനഃ ശാംതം ശാംതിമുപാഗതഃ
അവിടെ ചെന്നു, വന്ദനം ചെയ്ത്, രാജാവ് ആ പരമമുനിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. ആ മുനി ശരിയായി ഇരുന്ന്, ശാന്തനായി, സമാധാനത്തിൽ നിലകൊണ്ടവനായിരുന്നു.
അഥ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ രാജോവാച। മുനേ വൈശ്യോഽയമധുനാ വനേ മേ മിത്രതാം ഗതഃ । പുത്രദാരൈര്നിരസ്തോഽയം പ്രാപ്തോഽത്ര മമ സംഗമമ്
രാജാവു പറഞ്ഞു: മുനിയേ, ഈ വൈശ്യൻ ഇപ്പോൾ ഈ കാട്ടിൽ എന്റെ സുഹൃത്ത് ആയി. പുത്രനും ഭാര്യയും അവനെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു, അതിനാൽ അവൻ ഇവിടെ എത്തി എന്നെ കണ്ടുമുട്ടി.
നിഷ്കാരണം ച മേ ചിംതാ ഹൃദയാന്ന നിവര്തതേ । ഹയാ മേ ദുര്ബലാഃ സ്യുഃ കിം ഗജാഃ ശത്രുവശം ഗതാഃ
എന്തെങ്കിലും കാരണമില്ലാതെ തന്നെ, എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചിന്ത മാറുന്നില്ല. എന്റെ കുതിരകൾ ദുർബലരാകും എന്നോ, ആനകൾ ശത്രുക്കളുടെ കൈവശം പോകും എന്നോ ഭയം ഉണ്ട്.
ഭൃത്യവര്ഗസ്തഥാ ദുഃഖീ ജാതഃ സ്യാത്തു മയാ വിനാ । കോശക്ഷയം കരിഷ്യംതി രിപവോഽതിബലാത്ക്ഷണാത്
അതു പോലെ തന്നെ, എന്റെ ഭൃത്യവർഗം എനിക്ക് കൂടെ ഇല്ലാതെ ദുഃഖിതരാകും. ശക്തരായ ശത്രുക്കൾ ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് എന്റെ ധനശേഖരം നഷ്ടപ്പെടുത്തും.
ഇത്യേവം ചിംതയാനസ്യ ച മേ നിദ്രാ തനൌ സുഖമ് । ജാനാമീദം ജഗന്മിഥ്യാ സ്വപ്നവത്സര്വമേവ ഹി
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ ശരീരത്തിൽ മൃദുവായി ഉറക്കം വന്നു. ഈ ലോകം മുഴുവൻ സ്വപ്നംപോലെയുള്ളതാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു, എല്ലാം മിഥ്യയാണ്.
ജാനതോഽപി മനോ ഭ്രാംതം ന സ്ഥിരം ഭവതി പ്രഭോ । കോഽഹം കേഽശ്വാ ഗജാഃ കേഽമീ ന തേ മേ ച സഹോദരാഃ ॥ ന പുത്രാ ന ച മിത്രാണി യേഷാം ദുഃഖം ദുനോതി മാമ് । ഭ്രമോഽയമിതി ജാനാമി തഥാപി മമ മാനസഃ
ഇത് അറിയുമ്പോഴും, എന്റെ മനസ്സ് അശാന്തവും ആശയക്കുഴപ്പവും നിറഞ്ഞതുമാണ്, പ്രഭോ. ഞാൻ ആരാണ്, ഇവ കുതിരകളും ആനകളും ആരാണ്, ഇവരാരാണ്—ഇവരൊന്നും എന്റെ സഹോദരന്മാരോ മക്കളോ സുഹൃത്തുക്കളോ അല്ല. അവരുടെ ദു:ഖം എന്നെ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് മായയാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു, എങ്കിലും എന്റെ മനസ്സ് ഇങ്ങനെ തന്നെ ഉണ്ട്.
മോഹോ നൈവാപസരതി കിം തത്കാരണമദ്ഭുതമ് । സ്വാമിംസ്ത്വമസി സര്വജ്ഞഃ സര്വസംശയനാശകൃത്
ഈ മായ മാറുന്നില്ല—ഇതിന്റെ അത്ഭുതകരമായ കാരണം എന്താണ്? സ്വാമി, നീ എല്ലാം അറിയുന്നവനും എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീക്കുന്നവനും ആണല്ലോ.
കാരണം ബ്രൂഹി മോഹസ്യ മമാസ്യ ച ദയാനിധേ । വ്യാസ ഉവാച। ഇതി പൃഷ്ടസ്തദാ രാജ്ഞാ സുമേധാ മുനിസത്തമഃ
ദയയുടെ സമുദ്രമേ, എന്റെ ഈ മായയുടെ കാരണം പറയൂ. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ രാജാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രഗത്ഭനായ സുമേധാ മুনি ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
തമുവാച പരം ജ്ഞാനം ശോകമോഹവിനാശനമ് । ഋഷിരുവാച। ശൃണു രാജന്പ്രവക്ഷ്യാമി കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ
അവൻ ദു:ഖവും മായയും നീക്കുന്ന പരമജ്ഞാനം പറഞ്ഞു. ഋഷി പറഞ്ഞു: രാജാവേ, കേൾക്കൂ, ബന്ധവും മോക്ഷവും ഉണ്ടാകുന്ന കാരണം ഞാൻ വിശദമായി പറയും.
മഹാമായേതി വിഖ്യാതാ സര്വേഷാം പ്രാണിനാമിഹ । ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തഥേശാനസ്തുരാഷാഡ്വരുണോഽനിലഃ
സകല ജീവികളുടെയും മേൽ അധികാരം ഉള്ളവളായി മഹാമായ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നവളാണ് അവൾ. ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ഈശാനനും ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരും വരുണനും വായുവും അവളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്.
സര്വേ ദേവാ മനുഷ്യാശ്ച ഗന്ധര്വോരഗരാക്ഷസാഃ । വൃക്ഷാശ്ച വിവിധാ വല്ല്യഃ പശവോ മൃഗപക്ഷിണഃ
എല്ലാ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും ഗന്ധർവന്മാരും പാമ്പുകളും രാക്ഷസന്മാരും, പലതരത്തിലുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും തണ്ടുകളും പശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും—
മായാധീനാശ്ച തേ സര്വേ ഭാജനം ബംധമോക്ഷയോഃ । തയാ സൃഷ്ടമിദം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജംഗമമ്
ഇവരൊക്കെയും മായയുടെ അധികാരത്തിലാണ്; ബന്ധവും മോക്ഷവും അവളിൽ നിന്നാണ്. അവളാണ് ഈ സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ ലോകം മുഴുവൻ സൃഷ്ടിച്ചത്.
തദ്വശേ വര്തതേ നൂനം മോഹജാലേന യംത്രിതമ് । ത്വം കിയാന്മാനുഷേഷ്വേകഃ ക്ഷത്രിയോ രജസാഽഽവിലഃ
അവളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ, മായയുടെ വലയിൽ കുടുങ്ങി എല്ലാവരും ജീവിക്കുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ഒരാളായി, ക്ഷത്രിയനായി, കാമത്തിൽ അകപ്പെട്ടവനാണ് നീ.
ജ്ഞാനിനാമപി ചേതാംസി മോഹയത്യനിശം ഹി സാ । ബ്രഹ്മേശവാസുദേവാദ്യാ ജ്ഞാനേ സത്യപി ശേഷതഃ
ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും അവൾ നിരന്തരം മനസ്സിൽ മായയുണ്ടാക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവും ഈശനും വാസുദേവനും ജ്ഞാനത്തിൽ ഉറച്ചവരായിട്ടും അതിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും മോചിതരല്ല.
തേഽപി രാഗവശാല്ലോകേ ഭ്രമതി പരിമോഹിതാഃ । പുരാ സത്യയുഗേ രാജന്വിഷ്ണുര്നാരായണഃ സ്വയമ്
അവരും ആസക്തിയുടെ ബാധയാൽ ലോകത്തിൽ അലയുന്നു, പൂർണ്ണമായും മായയിൽ അകപ്പെട്ടവരായി. പുരാതനകാലത്ത് സത്യയുഗത്തിൽ, വിഷ്ണു നാരായണൻ തന്നെ—
ശ്വേതദ്വീപം സമാസാദ്യ ചകാര വിപുലം തപഃ । വര്ഷാണാമയുതം യാവദ് ബ്രഹ്മവിദ്യാപ്രസക്തയേ
ശ്വേതദ്വീപിൽ ചെന്നു, ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിനായി പതിനായിരം വർഷം വലിയ തപസ്സു ചെയ്തു.
അനശ്വരസുഖായാസീ ചിംതയാനസ്തതഃ പരമ് । ഏകസ്മിന്നിര്ജനേ ദേശേ ബ്രഹ്മാഽപി പരമാദ്ഭുതേ
നശിക്കാത്ത സന്തോഷം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ആൾ ആഴമായി ആലോചിച്ചു; അത്ഭുതകരമായ ഒരു നിർജനപ്രദേശത്ത് ബ്രഹ്മാവും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
സ്ഥിതസ്തപസി രാജേന്ദ്ര മോഹസ്യ വിനിവൃത്തയേ । കദാചിദ്വാസുദേവോഽസൌ സ്ഥലാംതരമതിര്ഹരിഃ
രാജേന്ദ്രാ, മായയില്നിന്ന് മോചിതനാകാൻ അവൻ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ഒരിക്കൽ ആ ഹരിയും വാസുദേവനും സ്ഥലം മാറ്റി.
തസ്മാദ്ദേശാത്സമുത്ഥായ ജഗാമാന്യദ്ദിദൃക്ഷയാ । ചതുര്മുഖോഽപി രാജേന്ദ്ര തഥൈവ നിഃസൃതഃ സ്ഥലാത്
അവൻ ആ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, മറ്റൊരു സ്ഥലം കാണാൻ പോയി; രാജേന്ദ്രാ, അതുപോലെ തന്നെ ചതുരമുഖനായ ബ്രഹ്മാവും തന്റെ സ്ഥലം വിട്ടു.
മിലിതൌ മാര്ഗമധ്യേ തു ചതുര്മുഖചതുര്ഭുജൌ । അന്യോന്യം പൃഷ്ടവംതൌ തൌ കസ്ത്വം കസ്ത്വമിതി സ്മ ഹ
മധ്യവഴിയിൽ ചതുരമുഖനും ചതുര്ബുജനും തമ്മിൽ കണ്ടുമുട്ടി; അവർ തമ്മിൽ ചോദിച്ചു: 'നീ ആര്? നീ ആര്?'