തഥാ ത്വമപി രാജേന്ദ്ര വീക്ഷ്യ കാലവശം ജഗത് । പാതാലം ഗച്ഛ തരസാ ജീവന്ഭദ്രമവാപ്സ്യസി
അതിനാല് രാജാധിരാജാവേ, ലോകം കാലത്തിന്റെ അധീനമാണെന്നു കണ്ടു, നീ വേഗത്തിൽ പാതാളത്തിലേക്ക് പോവുക; ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് നിനക്ക് രക്ഷ ലഭിക്കും.
മൃതേ ത്വയി മഹാരാജ ശത്രവസ്തേ മുദാന്വിതാഃ । മങ്ഗലാനി പ്രഗായന്തോ വിചരിഷ്യന്തി സര്വതഃ
മഹാരാജാവേ, നീ മരിച്ചാല് ശത്രുക്കള് സന്തോഷത്തോടെ മംഗളഗാനങ്ങള് പാടി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കും.
അഥൈകത്രിംശോഽധ്യായഃ വ്യാസ ഉവാച। ഇതി തേഷാം വചഃ ശ്രുത്വാ ശുമ്ഭോ ദൈത്യപതിസ്തദാ । ഉവാച സൈനികാനാശു കോപാകുലിതലോചനഃ
വ്യാസന് പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകള് കേട്ടശേഷം, ദാനവാധിപനായ ശുംഭന് കോപം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തന്റെ സൈനികരോട് പറഞ്ഞു.
ശുമ്ഭ ഉവാച। ജാല്മാ: കിം ബ്രൂത ദുര്വാച്യം കൃത്വാ ജീവിതുമുത്സഹേ । നിഹത്യ സചിവാന്ഭ്രാതൄന്നിര്ലജ്ജോ വിചരാമി കിമ്
ശുംഭന് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ നാണക്കേട് വരുത്തിയ കാര്യങ്ങള് ചെയ്ത് എങ്ങനെ ജീവിക്കാനാവും? മന്ത്രിമാരെയും സഹോദരന്മാരെയും കൊന്നു, നാണമില്ലാതെ എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കും?
കാലഃ കര്താ ശുഭാനാം വാഽശുഭാനാം ബലവത്തരഃ । കാ ചിംതാ മമ ദുര്വാരേ തസ്മിന്നീശേഽപ്യരൂപകേ
നല്ലതോ ചീത്തയോ ചെയ്യുന്നതില് ഏറ്റവും ശക്തൻ കാലമാണ്; രൂപമില്ലാത്തതും തടയാനാവാത്തതുമായ അതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് എന്ത് ചിന്ത?
യദ്ഭവതി തദ്ഭവതു യത്കരോതി കരോതു തത് । ന മേ ചിംതാഽസ്തി കുത്രാപി മരണാജ്ജീവനാത്തഥാ
എന്ത് സംഭവിക്കേണ്ടതാണോ അതു സംഭവിക്കട്ടെ; ചെയ്യേണ്ടതായതു ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; മരണമോ ജീവൻമോ എവിടെയും എനിക്ക് ആശങ്കയില്ല.
സ കാലോഽപ്യന്യഥാ കര്തും ഭാവിതോ നേശതേ ക്വചിത് । ന വര്ഷതി ച പര്ജന്യഃ ശ്രാവണേ മാസി സര്വദാ
നിശ്ചയിച്ചാലും കാലം എല്ലായ്പ്പോഴും വേറിട്ടു ചെയ്യാനാവില്ല; ശ്രാവണ മാസത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും മേഘം മഴവിടുന്നില്ല.
കദാചിന്മാര്ഗശീര്ഷേ വാ പൌഷേ മാഘേഽഥ ഫാല്ഗുനേ । അകാലേ വര്ഷതീവാശു തസ്മാന്മുഖ്യോ ന ചാസ്ത്യയമ്
ചിലപ്പോള് മാര്ഗശീര്ഷത്തോ, പൗഷത്തോ, മാഘത്തോ, ഫാല്ഗുനത്തോ മഴവിടും; ചിലപ്പോള് കാലമല്ലാതെ മഴവിടും, അതുകൊണ്ട് ഇതാണ് പ്രധാന കാരണം എന്നു പറയാനാവില്ല.
കാലോ നിമിത്തമാത്രം തു ദൈവം ഹി ബലവത്തരമ് । ദൈവേന നിര്മിതം സര്വം നാന്യഥാ ഭവതീത്യദഃ
കാലം വെറും ഒരു കാരണം മാത്രമാണ്; വിധി അതിനേക്കാൾ ശക്തമാണ്. എല്ലാം വിധിയാൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നു; അതിന് വിപരീതമായി ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല.
ദൈവമേവ പരം മന്യേ ധിക്പോരുഷമനര്ഥകമ് । ജേതാ യഃ സര്വദേവാനാം നിശുമ്ഭോഽപ്യനയാ ഹതഃ
വിധിയെയാണ് ഞാൻ പരമമായതെന്നു കരുതുന്നു; മനുഷ്യശ്രമം ഫലപ്രദമല്ല, അതിന് ലജ്ജയാണ്. എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ജയിച്ച നിശുംബനും അവളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
രക്തബീജോ മഹാശൂരഃ സോഽപി നാശം ഗതോ യദാ । തദാഹം കീര്തിമുത്സൃജ്യ ജീവിതാശാം കരോമി കിമ്
വലിയ വീരനായ രക്തബീജനും നശിച്ചുപോയി. അങ്ങനെ സംഭവിച്ചപ്പോൾ, എന്റെ പ്രശസ്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ജീവൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
പ്രാപ്തേ കാലേ സ്വയം ബ്രഹ്മാ പരാര്ധദ്വയസംമിതേ । നിധനം യാതി തരസാ ജഗത്കര്താ സ്വയം പ്രഭുഃ
സമയമെത്തുമ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിന് പോലും, രണ്ടുപരാർദ്ധം ആയുസ്സുണ്ടെങ്കിലും, അതിവേഗം അന്ത്യം വരും.
ചതുര്യുഗസഹസ്രം തു ബ്രഹ്മണോ ദിവസേ കില । പതംതി ഭവനാത്പംച നവ ചേംദ്രാസ്തഥാ പുനഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം, അഥവാ ആയിരം ചതുര്യുഗങ്ങൾ, അതിൽ അഞ്ചു ഇന്ദ്രന്മാരും പിന്നെ ഒൻപത് ഇന്ദ്രന്മാരും അവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വീഴുന്നു.
തഥൈവ ത്രിഗുണേ വിഷ്ണുര്മരണായോപകല്പതേ । തഥൈവ ദ്വിഗുണേ കാലേ ശംകരഃ ശാംതിമേതി ച
അതു പോലെ, മൂന്നു ചക്രങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാൽ വിഷ്ണുവിനും മരണം സംഭവിക്കും; രണ്ട് ചക്രങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാൽ ശങ്കരനും ലയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും.
കാ ചിംതാ മരണേ മൂഢാ നിശ്വലേ ദൈവനിര്മിതേ । മഹീ മഹീധരാണാം ച നാശഃ സൂര്യശശാംകയോഃ
മരണത്തെക്കുറിച്ച് എന്തിനാണ് വിഷമം, ഭ്രമിതനായവളേ, അതെല്ലാം വിധിയാൽ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭൂമി, പർവതങ്ങൾ, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ ഇവയ്ക്കെല്ലാം നാശം വരും.
ജാതസ്യ ഹി ധ്രുവം മൃത്യുര്ധ്രുവം ജന്മ മൃതസ്യ ച । അധ്രുവേഽസ്മിഞ്ഛരീരേ തു രക്ഷണീയം യശഃ സ്ഥിരമ്
ജനിച്ചവർക്കു മരണം ഉറപ്പാണ്; മരിച്ചവർക്കു ജനനം ഉറപ്പാണ്. ഈ നശ്വരമായ ശരീരത്തിൽ സ്ഥിരമായ പ്രശസ്തി സംരക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
രഥോ മേ കല്പ്യതാം ശീഘ്രം ഗമിഷ്യാമി രണാജിരേ । ജയോ വാ മരണം വാപി ഭവത്വദ്യൈവ ദൈവതഃ
എന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ ഒരുക്കൂ; ഞാൻ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇന്ന് വിധിയാൽ ജയമോ മരണമോ എനിക്കു സംഭവിക്കും.
ഇത്യുക്ത്വാ സൈനികാഞ്ഛുംഭോ രഥമാസ്ഥായ സത്വരഃ । പ്രയയാവംബികാ യത്ര സംസ്ഥിതാ തു ഹിമാചലേ
അങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ശുംബൻ ഉടൻ രഥത്തിൽ കയറി, ഹിമാലയത്തിൽ നില്ക്കുന്ന അംബികയുടെ സമീപത്തേക്ക് പോയി.
സൈന്യം പ്രചലിതം തസ്യ സംഗേ തത്ര ചതുര്വിധമ് । ഹസ്ത്യശ്വരഥപാദാതിസംയുതം സായുധം ബഹു
അവനോടൊപ്പം, ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, കാൽസേന എന്നിവയടങ്ങിയ നാലു വിഭാഗങ്ങളായ വലിയ ആയുധധാരികൾ നീങ്ങി.
തത്ര ഗത്വാഽചലേ ശുമ്ഭഃ സംസ്ഥിതാം ജഗദമ്ബികാമ് । ത്രൈലോക്യമോഹിനീ കാംതാമപശ്യത്സിംഹവാഹിനീമ്
അവിടെ പർവതത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, ശുംബൻ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും മയക്കുന്ന, സുന്ദരിയും സിംഹവാഹിനിയുമായ ജഗദംബികയെ കണ്ടു.
സര്വാഭരണഭൂഷാഢ്യാം സര്വലക്ഷണസംയുതാമ് । സ്തൂയമാനാം സുരൈഃ ഖസ്ഥൈര്ഗന്ധര്വയക്ഷകിന്നരൈഃ
അവൾ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും അവളിൽ കാണാം. ആകാശത്തിലെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവരും അവളെ സ്തുതിച്ചു.
പുഷ്പൈശ്ച പൂജ്യമാനാം ച മംദാരപാദപോദ്ഭവൈഃ । കുര്വാണാം ശംഖനിനദം ഘംടാനാദം മനോഹരമ്
മന്ദാരവൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുള്ള പുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് അവളെ പൂജിച്ചു. ശംഖനാദവും മണിനാദവും അവൾ ഉണർത്തി, അതിന്റെ ശബ്ദം മനോഹരമായിരുന്നു.
ദൃഷ്ട്വാ താം മോഹമഗമച്ഛുംഭഃ കാമവിമോഹിതഃ । പംചബാണാഹതഃ കാമം മനസാ സമചിംതയത്
അവളെ കണ്ടപ്പോൾ, ശുംബൻ മോഹത്തിൽ ആകയപ്പെട്ടു, കാമംകൊണ്ടു ഭ്രമിച്ചു, കാമദേവന്റെ അഞ്ചു അമ്പുകൾ കൊണ്ടു തട്ടപ്പെട്ടതുപോലെ, മനസ്സിൽ അവളെ ചിന്തിച്ചു.
അഹോ രൂപമിദം സമ്യഗഹോ ചാതുര്യമദ്ഭുതമ് । സുകുമാരാഽതിതന്വംഗീ സദ്യഃ പ്രകടയൌവനാ । ചിത്രമേതദസൌ ബാലാ കാമഭാവവിവര്ജിതാ
അഹോ, ഈ രൂപം എത്ര മനോഹരമാണ്! ഈ ചതുരത്വം അത്ഭുതകരമാണ്. അത്യന്തം സുന്ദരിയും സുലഭയൗവനവതിയുമാണ് അവൾ, എന്നാൽ ബാലയായിട്ടും കാമനിറവില്ലാത്തവളാണ്.
കാമകാംതാസമാ രൂപേ സര്വലക്ഷണലക്ഷിതാ । അമ്ബികേയം കിമേതത്തു ഹംതി സര്വാന്മഹാബലാന്
കാമദേവിയുടെ സൗന്ദര്യത്തോടു തുല്യമായ രൂപം, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും അവളിൽ കാണാം. ഇവളാണ് അംബികയോ, എല്ലാ മഹാബലന്മാരെയും സംഹരിക്കുന്നവളോ?
ഉപായഃ കോഽത്ര കര്തവ്യോ യേന മേ വശഗാ ഭവേത് । ന മംത്രാ വാ മരാലാക്ഷീസാധനേ സന്നിധൌ മമ
ഇവളെ എങ്ങനെ എന്റെ വശത്തിലാക്കാമെന്നു എന്തെങ്കിലും മാർഗ്ഗമുണ്ടോ? അവളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എനിക്ക് മന്ത്രങ്ങൾ ഒന്നും ഫലപ്രദമല്ല.
സര്വമംത്രമയീ ഹ്യേഷാ മോഹിനീ മദഗര്വിതാ। സുന്ദരീയം കഥം മേ സ്യാദ്വശഗാ വരവര്ണിനീ
സകല മന്ത്രങ്ങളുടെയും സാരമായ ഈ മോഹിനി, തന്റെ സൗന്ദര്യത്തിൽ അഭിമാനമുള്ളവളാണ്. ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭാസ്വരമായ ഈ സ്ത്രീ എങ്ങനെ എന്റെ വശത്തിലാകും?
പാതാലഗമനം മേഽത്ര ന യുക്തം സമരാംഗണാത് । സാമദാനവിഭേദൈശ്ച നേയം സാധ്യാ മഹാബലാ
യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പാതാളത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് എനിക്ക് യുക്തിയില്ലാത്തതാണ്. സമം, ദാനം, ഭേദം എന്നിവകൊണ്ടു ഈ മഹാബലവതിയായവളെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
കിം കര്തവ്യം ക്വ ഗംതവ്യം വിഷമേ സമുപസ്ഥിതേ । മരണം നോത്തമം ചാത്ര സ്ത്രീകൃതം തു യശോഽപഹൃത്
ഇങ്ങനെ കഠിനമായ പ്രശ്നം വന്നപ്പോൾ ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, എവിടെ പോകണം? മരണമാണ് ഏറ്റവും നല്ലത് എന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല, കാരണം എന്റെ കീർത്തി ഒരു സ്ത്രീയാൽ എടുത്തുപോയി.
മരണം ഋഷിഭിഃ പ്രോക്തം സംഗരേ മംഗലാസ്പദമ് । യത്തത്സമാനബലയോര്യോധയോര്യുധ്യതോഃ കില
യുദ്ധത്തിൽ സമാനശക്തിയുള്ള വീരന്മാർ തമ്മിൽ പോരാടുമ്പോൾ മരണം മംഗളകരമാണെന്ന് ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അതാണ് യുക്തമായത്.