താനാഗതാന്സുസമ്പ്രേക്ഷ്യ ശുമ്ഭഃ ശത്രുനിഷൂദനഃ । പപ്രച്ഛ ക്വ നിശുമ്ഭോഽസൌ കഥം ഭഗ്നാഃ പലായിതാഃ ॥ ൪൨ തച്ഛ്രുത്വാ വചനം രാജ്ഞസ്തേ പ്രോചുഃ പ്രണതാ ഭൃശമ് । രാജംസ്തേ നിഹതോ ഭ്രാതാ ശേതേ സമരമൂര്ധനി
അവർ എത്തിയതുകണ്ട് ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ശുംബൻ ചോദിച്ചു: 'നിശുംബൻ എവിടെയാണ്? നിങ്ങൾ എങ്ങനെ തോറ്റു ഓടി?'
തയാ നിപാതിതാഃ ശൂരാ യേ ച തേഽപ്യനുജാനുഗാഃ । വയം ത്വാം കഥിതും സര്വം വൃത്താന്തം സമുപാഗതാഃ
രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, അവർ മുഴുവൻ നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ സഹോദരൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.'
നിശുമ്ഭോ നിഹതസ്തത്ര തയാ ചണ്ഡികയാധുനാ । ന ഹി യുദ്ധസ്യ കാലോഽദ്യ തവ രാജന് രണാങ്ഗണേ
അവനെ അനുഗമിച്ച വീരന്മാരെയും അവൾ സംഹരിച്ചു; സംഭവിച്ചതെല്ലാം അറിയിക്കാനാണ് ഞങ്ങൾ വന്നത്.
ദേവകാര്യം സമുദ്ദിശ്യ കാപീയം പരമാങ്ഗനാ । ഹന്തും ദൈത്യകുലം നൂനം പ്രാപ്തേതി പരിചിന്തയ
നിശുംബനെ ഇപ്പോൾ തന്നെ ചണ്ഡിക കൊല്ലിച്ചു; രാജാവേ, ഇന്നാണ് യുദ്ധത്തിന് യോജിച്ച സമയം അല്ല.
നൈഷാ പ്രാകൃതയോഷൈവ ദേവീ ശക്തിരനുത്തമാ । അചിന്ത്യചരിതാ ക്വാപി ദുര്ജ്ഞേയാ ദൈവതൈരപി
ദേവതകളുടെ കാര്യം നിറവേറ്റാൻ, ദാനവകുലം നശിപ്പിക്കാൻ പരമശക്തിയായ ദേവി തന്നെ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് ആലോചിക്കുക.
നാനാരൂപധരാതീവ മായാമൂലവിശാരദാ । വിചിത്രഭൂഷണാ ദേവീ സര്വായുധധരാ ശുഭാ
അവൾ സാധാരണ സ്ത്രീയല്ല; ദേവി പരമശക്തിയാണ്, അവളുടെ പ്രവർത്തികൾ ദേവന്മാർക്കുപോലും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതും അത്ഭുതകരവുമാണ്.
ഗഹനാ ഗൂഢചരിതാ കാലരാത്രിരിവാപരാ । അപാരപാരഗാ പൂര്ണാ സര്വലക്ഷണസംയുതാ
അവൾ പല രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുകയും, മായയിൽ പ്രാവീണ്യം പുലർത്തുകയും, അത്ഭുതകരമായ ഭൂഷണങ്ങൾ അണിയുകയും, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശുഭയുള്ളവളാണ്.
അന്തരിക്ഷസ്ഥിതാ ദേവാസ്താം സ്തുവന്ത്യകുതോഭയാഃ । ദേവകാര്യഞ്ച കുര്വാണാം ശ്രീദേവീം പരമാദ്ഭുതാമ്
അവളുടെ പ്രവർത്തികൾ ഗഹനവും രഹസ്യവുമാണ്; അവൾ മറ്റൊരു കാലരാത്രിപോലെയാണ്, അതിരില്ലാത്തതും പൂർണ്ണതയും എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഉള്ളവളുമാണ്.
പലായനം പരോ ധര്മഃ സര്വഥാ ദേഹരക്ഷണമ് । രക്ഷിതേ കില ദേഹേസ്മിന്കാലേഽസ്മത്സുഖതാങ്ഗതേ
ആകാശത്ത് നില്ക്കുന്ന ദേവിയെ ഭയമില്ലാതെ ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നു; ദേവതകളുടെ കാര്യം നിർവഹിക്കുന്ന അത്ഭുതകരിയായ ദേവിയെയാണ് അവർ പുകഴുന്നത്.
സംഗ്രാമേ വിജയോ രാജന് ഭവിതാ തേ ന സംശയഃ । കാലഃ കരോതി ബലിനം സമയേ നിര്ബലം ക്വചിത്
ദേഹത്തെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മമാണ്; ദേഹം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ നമുക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാകൂ.
തം പുനഃ സബലം കൃത്വാ ജയായോപദധാതി ഹി । ദാതാരം യാചകം കാലഃ കരോതി സമയേ ക്വചിത്
കാലം വീണ്ടും അവനെ ശക്തനാക്കി ജയത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു; ദാനിയും ഭിക്ഷകനും ചിലപ്പോള് കാലം തമ്മില് മാറ്റി വെക്കുന്നു.
ഭിക്ഷുകം ധനദാതാരം കരോതി സമയാന്തരേ । വിഷ്ണുഃ കാലവശേ നൂനം ബ്രഹ്മാ വാ പാര്വതീപതിഃ
മറ്റൊരു സമയത്ത് ഭിക്ഷകനെയും സമ്പത്ത് നല്കുന്നവനാക്കുന്നു; വിഷ്ണുവും ബ്രഹ്മാവും പാര്വ്വതീപതിയും കാലത്തിന്റെ അധീനരാണെന്നത് സത്യമാണ്.
ഇന്ദ്രാദ്യാ നിര്ജരാഃ സര്വേ കാല ഏവ പ്രഭുഃ സ്വയമ് । തസ്മാത്കാലം പ്രതീക്ഷസ്വ വിപരീതം തവാധുനാ
ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ള അമരന്മാരും എല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട്, ഇപ്പോള് നിനക്ക് അനുകൂലമല്ലാത്ത കാലത്തെ കാത്തിരിക്കുക.
സമ്മുഖോ ദേവതാനാഞ്ച ദൈത്യാനാം നാശഹേതുകഃ । ഏകൈവ ച ഗതിര്നാസ്തി കാലസ്യ കില ഭൂപതേ
ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും നാശത്തിന് കാരണം നേരില് നില്ക്കുന്ന കാലമാണ്; രാജാവേ, കാലം ഒഴികെ മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
നാനാരൂപധരാപ്യസ്തി ജ്ഞാതവ്യം തസ്യ ചേഷ്ടിതമ് । കദാചിത്സമ്ഭവോ നൄണാം കദാചിത്പ്രലയസ്തഥാ
കാലം പല രൂപങ്ങള് സ്വീകരിച്ചാലും അതിന്റെ പ്രവൃത്തികള് മനസ്സിലാക്കണം; ചിലപ്പോള് മനുഷ്യര്ക്ക് സൃഷ്ടിയും ചിലപ്പോള് നാശവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഉത്പത്തിഹേതുഃ കാലോഽന്യഃ ക്ഷയഹേതുസ്തഥാപരഃ । പ്രത്യക്ഷം തേ മഹാരാജ ദേവാഃ സര്വേ സവാസവാഃ
ഒരു കാലം സൃഷ്ടിക്ക് കാരണമാകുന്നു, മറ്റൊന്ന് നാശത്തിന്; മഹാരാജാവേ, നീ നേരിട്ട് കാണുന്നു, ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ദേവന്മാരെ.
കരദാസ്തേ കൃതാഃ പൂര്വം കാലേന സമ്മുഖേന ച । തേനൈവ വിമുഖേനാദ്യ ബലിനോഽബലയാസുരാഃ
മുന്പ് ദേവന്മാരെ കാലം കീഴടക്കി കരദാനികളാക്കി; ഇപ്പോഴോ, അതേ കാലം വിരോധമായി, ശക്തരായ അസുരന്മാര് ദുർബലരായി.
നിഹതാ നിതരാം കാലഃ കരോതി ച ശുഭാശുഭമ് । നൈവാത്ര കാരണം കാലീ നൈവ ദേവാഃ സനാതനാഃ
കാലം പൂര്ണമായും നശിപ്പിക്കുകയും നല്ലതും ചീത്തയും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇവിടെ കാരണം കാളിയുമല്ല, ശാശ്വതദേവന്മാരുമല്ല.
യഥാ തേ രോചതേ രാജംസ്തഥാ കുരു വിമൃശ്യ ച । കാലോഽയം നാത്ര ഹേതുസ്തേ ദാനവാനാം തഥാ പുനഃ
രാജാവേ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ആലോചിച്ച് ചെയ്യുക; ഇവിടെ കാരണം കാലമല്ല, അസുരന്മാര്ക്കുമല്ല.
ത്വദഗ്രതോ ഗതഃ ശക്രോ ഭഗ്നഃ സംഖ്യേ നിരായുധഃ । തഥാ വിഷ്ണുസ്തഥാ രുദ്രോ വരുണോ ധനദോ യമഃ
നിന്റെ മുമ്പില് ഇന്ദ്രന് പോരില് തോറ്റു ആയുധമില്ലാതെ പോയി; അതുപോലെ വിഷ്ണുവും രുദ്രനും വരുണനും കുബേരനും യമനും.
തഥാ ത്വമപി രാജേന്ദ്ര വീക്ഷ്യ കാലവശം ജഗത് । പാതാലം ഗച്ഛ തരസാ ജീവന്ഭദ്രമവാപ്സ്യസി
അതിനാല് രാജാധിരാജാവേ, ലോകം കാലത്തിന്റെ അധീനമാണെന്നു കണ്ടു, നീ വേഗത്തിൽ പാതാളത്തിലേക്ക് പോവുക; ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് നിനക്ക് രക്ഷ ലഭിക്കും.
മൃതേ ത്വയി മഹാരാജ ശത്രവസ്തേ മുദാന്വിതാഃ । മങ്ഗലാനി പ്രഗായന്തോ വിചരിഷ്യന്തി സര്വതഃ
മഹാരാജാവേ, നീ മരിച്ചാല് ശത്രുക്കള് സന്തോഷത്തോടെ മംഗളഗാനങ്ങള് പാടി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കും.
അഥൈകത്രിംശോഽധ്യായഃ വ്യാസ ഉവാച। ഇതി തേഷാം വചഃ ശ്രുത്വാ ശുമ്ഭോ ദൈത്യപതിസ്തദാ । ഉവാച സൈനികാനാശു കോപാകുലിതലോചനഃ
വ്യാസന് പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകള് കേട്ടശേഷം, ദാനവാധിപനായ ശുംഭന് കോപം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തന്റെ സൈനികരോട് പറഞ്ഞു.
ശുമ്ഭ ഉവാച। ജാല്മാ: കിം ബ്രൂത ദുര്വാച്യം കൃത്വാ ജീവിതുമുത്സഹേ । നിഹത്യ സചിവാന്ഭ്രാതൄന്നിര്ലജ്ജോ വിചരാമി കിമ്
ശുംഭന് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ നാണക്കേട് വരുത്തിയ കാര്യങ്ങള് ചെയ്ത് എങ്ങനെ ജീവിക്കാനാവും? മന്ത്രിമാരെയും സഹോദരന്മാരെയും കൊന്നു, നാണമില്ലാതെ എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കും?
കാലഃ കര്താ ശുഭാനാം വാഽശുഭാനാം ബലവത്തരഃ । കാ ചിംതാ മമ ദുര്വാരേ തസ്മിന്നീശേഽപ്യരൂപകേ
നല്ലതോ ചീത്തയോ ചെയ്യുന്നതില് ഏറ്റവും ശക്തൻ കാലമാണ്; രൂപമില്ലാത്തതും തടയാനാവാത്തതുമായ അതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് എന്ത് ചിന്ത?
യദ്ഭവതി തദ്ഭവതു യത്കരോതി കരോതു തത് । ന മേ ചിംതാഽസ്തി കുത്രാപി മരണാജ്ജീവനാത്തഥാ
എന്ത് സംഭവിക്കേണ്ടതാണോ അതു സംഭവിക്കട്ടെ; ചെയ്യേണ്ടതായതു ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; മരണമോ ജീവൻമോ എവിടെയും എനിക്ക് ആശങ്കയില്ല.
സ കാലോഽപ്യന്യഥാ കര്തും ഭാവിതോ നേശതേ ക്വചിത് । ന വര്ഷതി ച പര്ജന്യഃ ശ്രാവണേ മാസി സര്വദാ
നിശ്ചയിച്ചാലും കാലം എല്ലായ്പ്പോഴും വേറിട്ടു ചെയ്യാനാവില്ല; ശ്രാവണ മാസത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും മേഘം മഴവിടുന്നില്ല.
കദാചിന്മാര്ഗശീര്ഷേ വാ പൌഷേ മാഘേഽഥ ഫാല്ഗുനേ । അകാലേ വര്ഷതീവാശു തസ്മാന്മുഖ്യോ ന ചാസ്ത്യയമ്
ചിലപ്പോള് മാര്ഗശീര്ഷത്തോ, പൗഷത്തോ, മാഘത്തോ, ഫാല്ഗുനത്തോ മഴവിടും; ചിലപ്പോള് കാലമല്ലാതെ മഴവിടും, അതുകൊണ്ട് ഇതാണ് പ്രധാന കാരണം എന്നു പറയാനാവില്ല.
കാലോ നിമിത്തമാത്രം തു ദൈവം ഹി ബലവത്തരമ് । ദൈവേന നിര്മിതം സര്വം നാന്യഥാ ഭവതീത്യദഃ
കാലം വെറും ഒരു കാരണം മാത്രമാണ്; വിധി അതിനേക്കാൾ ശക്തമാണ്. എല്ലാം വിധിയാൽ തന്നെ സംഭവിക്കുന്നു; അതിന് വിപരീതമായി ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല.
ദൈവമേവ പരം മന്യേ ധിക്പോരുഷമനര്ഥകമ് । ജേതാ യഃ സര്വദേവാനാം നിശുമ്ഭോഽപ്യനയാ ഹതഃ
വിധിയെയാണ് ഞാൻ പരമമായതെന്നു കരുതുന്നു; മനുഷ്യശ്രമം ഫലപ്രദമല്ല, അതിന് ലജ്ജയാണ്. എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ജയിച്ച നിശുംബനും അവളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.