രണഭൂര്ഭാതി ഭൂയിഷ്ഠപതിതാസുരവര്ഷ്മകൈഃ । രുധിരസ്രാവസംയുക്തൈര്ഗജാശ്വദേഹസംകുലാ
യുദ്ധഭൂമി, വീണുപോയ അസുരരുടെ ശരീരങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു. രക്തം ഒഴുകി, ആനകളും കുതിരകളുടെയും മൃതദേഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞു.
പതിതാന്ദാനവാന്ദൃഷ്ട്വാ നിശുമ്ഭോഽതിരുഷാന്വിതഃ । പ്രയയൌ ചണ്ഡികാം തൂര്ണം ഗദാമാദായ ദാരുണാമ്
വീണുപോയ ദാനവരെ കണ്ട നിശുംബൻ അത്യധികം കോപത്തോടെ ഭയാനകമായ ഗദ എടുത്ത് ചണ്ഡികയിലേക്ക് വേഗത്തിൽ മുന്നേറി.
സിംഹം ജഘാന ഗദയാ മസ്തകേ മദഗര്വിതഃ । പ്രഹൃത്യ ച സ്മിതം കൃത്വാ പുനര്ദേവീമതാഡയത്
അഹങ്കാരത്തിൽ മുങ്ങിയ അവൻ തന്റെ ഗദയാൽ സിംഹത്തിന്റെ തലയിൽ അടിച്ചു, പിന്നെ ചിരിച്ച് ദേവിയെ വീണ്ടും ആക്രമിച്ചു.
സാപി തം കുപിതാതീവ നിശുമ്ഭം പുരതഃ സ്ഥിതമ് । പ്രഹരന്തം സമീക്ഷ്യാഥ ദേവീ വചനമബ്രവീത്
അതി ക്രുദ്ധനായ നിശുംബൻ മുന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിക്കുന്നത് കണ്ട ദേവി അവനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
ദേവ്യുവാച തിഷ്ഠ മന്ദമതേ താവദ്യാവത്ഖഡ്ഗമിദം തവ । ഗ്രീവായാം പ്രേരയാമ്യസ്മാദ് ഗന്താസി യമസാദനമ്
ദേവി പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ കഴുത്തിൽ ഈ വാൾ കുത്തി നീ യമന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോകുന്നത് വരെ, നീ നിന്നു കാത്തിരിക്കുക, മണ്ടനായവനേ.'
വ്യാസ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ തരസാ ദേവീ കൃപാണേന സമാഹിതാ । ചിച്ഛേദ മസ്തകം തസ്യ നിശുമ്ഭസ്യാഥ ചണ്ഡികാ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ദേവി, ഉറച്ച മനസ്സോടെ വാൾ എടുക്കുകയും, അതിവേഗം നിശുംബന്റെ തല വെട്ടി അകറ്റുകയും ചെയ്തു.
സച്ഛിന്നമസ്തകോ ദേവ്യാ കബന്ധോഽതീവ ദാരുണഃ । ബഭ്രാമ ച ഗദാപാണിസ്ത്രാസയന്ദേവതാഗണാന്
ദേവി തല വെട്ടിയിട്ടും, ഭയാനകമായ തലകെട്ട ശരീരം ഗദയുമായി ദേവതകളെ ഭയപ്പെടുത്തി ചുറ്റി നടന്നു.
ദേവീ തസ്യ ശിതൈര്ബാണൈശ്ചിച്ഛേദ ചരണൌ കരൌ । പപാതോര്വ്യാം തതഃ പാപീ ഗതാസുഃ പര്വതോപമഃ
ദേവി കൂരായ ബാണങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും വെട്ടി കളഞ്ഞു; പിന്നെ ആ ദുഷ്ടൻ, ജീവൻ വിട്ട്, പർവ്വതംപോലെ നിലത്ത് വീണു.
തസ്മിന്നിപതിതേ ദൈത്യേ നിശുമ്ഭേ ഭീമവിക്രമേ । ഹാഹാകാരോ മഹാനാസീത്തത്സൈന്യേ ഭയകമ്പിതേ
ശക്തനായ നിശുംബൻ എന്ന അസുരൻ വീണപ്പോൾ, ഭയത്തിൽ വിറയുന്ന അവന്റെ സൈന്യത്തിൽ വലിയ വിലാപം ഉയർന്നു.
ത്യക്ത്വാഽഽയുധാനി സര്വാണി സൈനികാഃ ക്ഷതജാപ്ലുതാഃ । ജഗ്മുര്ബുമ്ബാരവം സര്വേ കുര്വാണാ രാജമന്ദിരമ്
രക്തത്തിൽ കുളിച്ച സൈനികർ ആയുധങ്ങൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ രാജധാനിയിലേക്ക് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
താനാഗതാന്സുസമ്പ്രേക്ഷ്യ ശുമ്ഭഃ ശത്രുനിഷൂദനഃ । പപ്രച്ഛ ക്വ നിശുമ്ഭോഽസൌ കഥം ഭഗ്നാഃ പലായിതാഃ ॥ ൪൨ തച്ഛ്രുത്വാ വചനം രാജ്ഞസ്തേ പ്രോചുഃ പ്രണതാ ഭൃശമ് । രാജംസ്തേ നിഹതോ ഭ്രാതാ ശേതേ സമരമൂര്ധനി
അവർ എത്തിയതുകണ്ട് ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ശുംബൻ ചോദിച്ചു: 'നിശുംബൻ എവിടെയാണ്? നിങ്ങൾ എങ്ങനെ തോറ്റു ഓടി?'
തയാ നിപാതിതാഃ ശൂരാ യേ ച തേഽപ്യനുജാനുഗാഃ । വയം ത്വാം കഥിതും സര്വം വൃത്താന്തം സമുപാഗതാഃ
രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, അവർ മുഴുവൻ നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ സഹോദരൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.'
നിശുമ്ഭോ നിഹതസ്തത്ര തയാ ചണ്ഡികയാധുനാ । ന ഹി യുദ്ധസ്യ കാലോഽദ്യ തവ രാജന് രണാങ്ഗണേ
അവനെ അനുഗമിച്ച വീരന്മാരെയും അവൾ സംഹരിച്ചു; സംഭവിച്ചതെല്ലാം അറിയിക്കാനാണ് ഞങ്ങൾ വന്നത്.
ദേവകാര്യം സമുദ്ദിശ്യ കാപീയം പരമാങ്ഗനാ । ഹന്തും ദൈത്യകുലം നൂനം പ്രാപ്തേതി പരിചിന്തയ
നിശുംബനെ ഇപ്പോൾ തന്നെ ചണ്ഡിക കൊല്ലിച്ചു; രാജാവേ, ഇന്നാണ് യുദ്ധത്തിന് യോജിച്ച സമയം അല്ല.
നൈഷാ പ്രാകൃതയോഷൈവ ദേവീ ശക്തിരനുത്തമാ । അചിന്ത്യചരിതാ ക്വാപി ദുര്ജ്ഞേയാ ദൈവതൈരപി
ദേവതകളുടെ കാര്യം നിറവേറ്റാൻ, ദാനവകുലം നശിപ്പിക്കാൻ പരമശക്തിയായ ദേവി തന്നെ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് ആലോചിക്കുക.
നാനാരൂപധരാതീവ മായാമൂലവിശാരദാ । വിചിത്രഭൂഷണാ ദേവീ സര്വായുധധരാ ശുഭാ
അവൾ സാധാരണ സ്ത്രീയല്ല; ദേവി പരമശക്തിയാണ്, അവളുടെ പ്രവർത്തികൾ ദേവന്മാർക്കുപോലും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതും അത്ഭുതകരവുമാണ്.
ഗഹനാ ഗൂഢചരിതാ കാലരാത്രിരിവാപരാ । അപാരപാരഗാ പൂര്ണാ സര്വലക്ഷണസംയുതാ
അവൾ പല രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുകയും, മായയിൽ പ്രാവീണ്യം പുലർത്തുകയും, അത്ഭുതകരമായ ഭൂഷണങ്ങൾ അണിയുകയും, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശുഭയുള്ളവളാണ്.
അന്തരിക്ഷസ്ഥിതാ ദേവാസ്താം സ്തുവന്ത്യകുതോഭയാഃ । ദേവകാര്യഞ്ച കുര്വാണാം ശ്രീദേവീം പരമാദ്ഭുതാമ്
അവളുടെ പ്രവർത്തികൾ ഗഹനവും രഹസ്യവുമാണ്; അവൾ മറ്റൊരു കാലരാത്രിപോലെയാണ്, അതിരില്ലാത്തതും പൂർണ്ണതയും എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഉള്ളവളുമാണ്.
പലായനം പരോ ധര്മഃ സര്വഥാ ദേഹരക്ഷണമ് । രക്ഷിതേ കില ദേഹേസ്മിന്കാലേഽസ്മത്സുഖതാങ്ഗതേ
ആകാശത്ത് നില്ക്കുന്ന ദേവിയെ ഭയമില്ലാതെ ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നു; ദേവതകളുടെ കാര്യം നിർവഹിക്കുന്ന അത്ഭുതകരിയായ ദേവിയെയാണ് അവർ പുകഴുന്നത്.
സംഗ്രാമേ വിജയോ രാജന് ഭവിതാ തേ ന സംശയഃ । കാലഃ കരോതി ബലിനം സമയേ നിര്ബലം ക്വചിത്
ദേഹത്തെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മമാണ്; ദേഹം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ നമുക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാകൂ.
തം പുനഃ സബലം കൃത്വാ ജയായോപദധാതി ഹി । ദാതാരം യാചകം കാലഃ കരോതി സമയേ ക്വചിത്
കാലം വീണ്ടും അവനെ ശക്തനാക്കി ജയത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു; ദാനിയും ഭിക്ഷകനും ചിലപ്പോള് കാലം തമ്മില് മാറ്റി വെക്കുന്നു.
ഭിക്ഷുകം ധനദാതാരം കരോതി സമയാന്തരേ । വിഷ്ണുഃ കാലവശേ നൂനം ബ്രഹ്മാ വാ പാര്വതീപതിഃ
മറ്റൊരു സമയത്ത് ഭിക്ഷകനെയും സമ്പത്ത് നല്കുന്നവനാക്കുന്നു; വിഷ്ണുവും ബ്രഹ്മാവും പാര്വ്വതീപതിയും കാലത്തിന്റെ അധീനരാണെന്നത് സത്യമാണ്.
ഇന്ദ്രാദ്യാ നിര്ജരാഃ സര്വേ കാല ഏവ പ്രഭുഃ സ്വയമ് । തസ്മാത്കാലം പ്രതീക്ഷസ്വ വിപരീതം തവാധുനാ
ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ള അമരന്മാരും എല്ലാവരും കാലത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട്, ഇപ്പോള് നിനക്ക് അനുകൂലമല്ലാത്ത കാലത്തെ കാത്തിരിക്കുക.
സമ്മുഖോ ദേവതാനാഞ്ച ദൈത്യാനാം നാശഹേതുകഃ । ഏകൈവ ച ഗതിര്നാസ്തി കാലസ്യ കില ഭൂപതേ
ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും നാശത്തിന് കാരണം നേരില് നില്ക്കുന്ന കാലമാണ്; രാജാവേ, കാലം ഒഴികെ മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
നാനാരൂപധരാപ്യസ്തി ജ്ഞാതവ്യം തസ്യ ചേഷ്ടിതമ് । കദാചിത്സമ്ഭവോ നൄണാം കദാചിത്പ്രലയസ്തഥാ
കാലം പല രൂപങ്ങള് സ്വീകരിച്ചാലും അതിന്റെ പ്രവൃത്തികള് മനസ്സിലാക്കണം; ചിലപ്പോള് മനുഷ്യര്ക്ക് സൃഷ്ടിയും ചിലപ്പോള് നാശവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഉത്പത്തിഹേതുഃ കാലോഽന്യഃ ക്ഷയഹേതുസ്തഥാപരഃ । പ്രത്യക്ഷം തേ മഹാരാജ ദേവാഃ സര്വേ സവാസവാഃ
ഒരു കാലം സൃഷ്ടിക്ക് കാരണമാകുന്നു, മറ്റൊന്ന് നാശത്തിന്; മഹാരാജാവേ, നീ നേരിട്ട് കാണുന്നു, ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ദേവന്മാരെ.
കരദാസ്തേ കൃതാഃ പൂര്വം കാലേന സമ്മുഖേന ച । തേനൈവ വിമുഖേനാദ്യ ബലിനോഽബലയാസുരാഃ
മുന്പ് ദേവന്മാരെ കാലം കീഴടക്കി കരദാനികളാക്കി; ഇപ്പോഴോ, അതേ കാലം വിരോധമായി, ശക്തരായ അസുരന്മാര് ദുർബലരായി.
നിഹതാ നിതരാം കാലഃ കരോതി ച ശുഭാശുഭമ് । നൈവാത്ര കാരണം കാലീ നൈവ ദേവാഃ സനാതനാഃ
കാലം പൂര്ണമായും നശിപ്പിക്കുകയും നല്ലതും ചീത്തയും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇവിടെ കാരണം കാളിയുമല്ല, ശാശ്വതദേവന്മാരുമല്ല.
യഥാ തേ രോചതേ രാജംസ്തഥാ കുരു വിമൃശ്യ ച । കാലോഽയം നാത്ര ഹേതുസ്തേ ദാനവാനാം തഥാ പുനഃ
രാജാവേ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ആലോചിച്ച് ചെയ്യുക; ഇവിടെ കാരണം കാലമല്ല, അസുരന്മാര്ക്കുമല്ല.
ത്വദഗ്രതോ ഗതഃ ശക്രോ ഭഗ്നഃ സംഖ്യേ നിരായുധഃ । തഥാ വിഷ്ണുസ്തഥാ രുദ്രോ വരുണോ ധനദോ യമഃ
നിന്റെ മുമ്പില് ഇന്ദ്രന് പോരില് തോറ്റു ആയുധമില്ലാതെ പോയി; അതുപോലെ വിഷ്ണുവും രുദ്രനും വരുണനും കുബേരനും യമനും.